Kayıtlar

Olmak Yettiğinde

Resim
    Biri sordu: “Hiçbir şey yapmıyorsun. Peki ne işe yarıyorsun?” Adam gülümsedi. “Yapmak yetmediğinde,” dedi, “orada duruyorum.” Soruların aceleyle sorulmasını engelliyorum sadece.  O gün, kimse bunun farkında olmasa da, gün biraz daha ağır yürümeye başladı.  Dükkânlar yavaş yavaş ışık aldı. K epengler açıldı, fırıncı ekmeği tezgâha koymadan önce bir an durdu. Elindeki sıcaklığı fark etti.   Postacı, mektupları dağıtırken kapıları daha yavaş çaldı. Açılmayan kapılara kızmadı. Omuz silkti,  Belki sonra, diye düşündü. Belki de hiç.  Berber dükkânı doldu. Makas çalışıyordu ama aynaya bakılmıyordu bu kez. Berber, saç kestiği adamın yüzüne baktı. Adam da bir şey anlatmadı. İkisi de buna ihtiyaç duymadı. Bir çocuk topunu kaçırdı meydanda. Koşmadı. Topun yuvarlanışını izledi. Durdu, bekledi. Top bir duvara çarpıp geri geldi. Çocuk güldü. Kimse onu çağırmadı. Y aşlı adam her zamanki bankına oturdu. Elini bastonuna koydu. Eve dönmek için bir sebep aramadı. G...

Au revoir là-haut

Resim
  Yukarıda Görüşürüz Birinci Dünya Savaşı, tarihsel bir olay olmaktan çok, geride bıraktığı ontolojik yıkımla düşünmeye açılır. Burada yıkım, bedenlerin ölümüyle değil; anlamın sakatlanmasıyla gerçekleşir. Hayatta kalanlar artık “yaşayan” öznelere değil, varlığı taşımaya devam eden ama onunla bütünleşemeyen bilinçlere dönüşür. Asıl kırılma, şiddetin bedene temas ettiği anda değil; zamanın sürekliliği, neden–sonuç ilişkisi ve insanın dünyayla kurduğu sezgisel güven dağıldığında ortaya çıkar. Bu yüzden savaş bittiğinde geriye bir “sonrası” kalmaz; yalnızca yere basamayan, askıda kalmış hayatlar kalır. Yaşam ilerleyen bir çizgi olmaktan çıkar, taşınması gereken bir yüke dönüşür. Bu bağlamda yıkımın merkezinde ölüm değil, hayatta kalma yer alır. Ölenler anlatının dışına düşerken, yaşayanlar onun bütün ağırlığını taşımaya mahkûm edilir. Hayatta kalan bilinç artık özne değildir; kendi yaşamının tanığıdır. Bu tanıklık etkin bir bilme hâli değil, edilgin bir taşıma biçimidir. Yaşamak bir e...

Yorulmuş Bir Dünyada Kalmak

Resim
  About Endless bir film değildir. Daha çok içine düşülmüş bir durum, terk edilemeyen bir hâl, adını koymadan yaşanan uzun bir varoluş aralığıdır. Sonsuzluğa Dair , izlenen bir şey olmaktan çok, farkına varıldığında insanın zaten içinde olduğunu anladığı bir atmosferdir. Burada olay yoktur. İnsanlar gelir, yüzler farklılaşır, mekânlar dönüşür gibi olur ama asıl yapı sabittir: Dünya yorulmuştur. Yorgunluk bireysel değil, tarihsel de değildir; ontolojiktir. Varlık, kendisini taşımaktan bitkin düşmüştür. Bu noktada yorgunluk, bir eksilme değil; bir ağırlık birikimidir. Dünya artık sadece vardır; ama bu varlık, kendi üstüne yığılmıştır. Geçmiş geçmez, gelecek gelmez; her şey şimdiye çöker. Zaman ilerlemediği için, varlık kendisini taşıyamaz hâle gelir. Bitkinlik, hareket edememekten değil; hareket etmenin anlamını yitirmesinden doğar. Bu yorgunlukta trajedi yoktur. Ne büyük felaketler ne küçük sevinçler bu zemini kırabilir. Her şey aynı ağırlıkta hissedilir. Bombalar da, kahkahalar d...

Hakikatin Kadrajı: Sinemada Görünürlük ve Geri Çekilme

Resim
  Felsefi olarak film, anlamı taşıyan bir kap değil; anlamın ortaya çıkabileceği bir açıklık alanıdır. Bu ayrım belirleyicidir. Çünkü taşıyıcı olmak, sabit bir içeriğe sahip olmayı; imkân olmak ise belirsizliği, açıklığı ve eksikliği içerir. Sinema tam da bu eksiklik üzerinden düşünmeye zorlar. Gösterdiği kadar saklayan, söylediği kadar susturan bir görme rejimi kurar. Heidegger’in aletheia kavramı burada yol göstericidir. Hakikat, bir perdenin tamamen aralanması değil; açılma ile örtülmenin eşzamanlı hareketidir. Bir şey görünür olurken, başka bir şey zorunlu olarak geri çekilir. Film, bu ontolojik hareketin görsel karşılığıdır. Kadraj hakikati sunmaz; onun sınırlarını çizer. Kamera neyi gösteriyorsa, aynı anda neyi göstermediğini de ilan eder. Bu nedenle film izlemek, dünyayı “görmek” değil; dünyaya nasıl bakmamız gerektiğine dair bir davete maruz kalmaktır. Sinemanın görme biçimi doğal değildir; inşa edilmiştir. Kadraj, ışık, süre, ritim ve ses dünyayı belirli bir şekilde açar....

Sessiz Arkadaş

Resim
  Yıllarca onun sessizliğini kendi yalnızlığımın aynası gibi hatırladım; o konuşmazdı, ben ise içimden durmadan konuşur, kelimelerimi nereye koyacağımı bilemeden onun sessizliğine doğru savururdum. Sessiz bir kızdı; sınıfta hep en arkada oturur, defterinin kenarına küçük şekiller çizer, kimseyle konuşmaz ama nedense herkesin bakışını üzerinde toplardı. Çocukken onun yanında hep konuşmak isterdim; o zamanlar kelimelerim çoktu ama yerleri yoktu. Büyükler onun sessiz bir çocuk olduğunu söylerdi; “kendi hâlinde”, “zararsız” derlerdi ve ben de buna inanarak sessizliğini bir tercih sanırdım. Yanında sustuğumda bunun bir tür arkadaşlık olduğunu düşünür, ona bir şey anlatırken sanki yüksek konuşursam kaçacakmış gibi sesimi alçaltırdım. O hiç cevap vermez, başını kaldırıp bana bakmazdı bile ama bu hâl, çocuk aklımla bana yetiyor, onun varlığı konuşmalarımı taşıyan bir zemin gibi duruyordu. Onun sessizliği, beni dinleyen bir yer gibiydi; kızmazdı, sıkılmazdı, sözümü kesmezdi ve ne söylersem ...

İnanç Halinin Anatomisi

Resim
  The Testament of Ann Lee , kolay izlenen bir film değildir; çünkü izleyiciye uyum sağlamaz, onu taşımaz, elinden tutmaz. Aksine, seyircinin alıştığı tüm izleme konforunu bilinçli bir tavırla geri çeker. Hikâye anlatmaz, açıklama yapmaz, hızlanmaz; ne duyguyu yönlendirir ne de merakı ödüllendirir. Film, izleyicinin dikkatini kazanmak için çaba sarf etmek yerine, o dikkatle orada kalabilenleri ayıklar. Burası konfor arayanlar için değil, konforsuzluğu bir deneyim olarak kucaklayanlar içindir.  The Testament of Ann Lee , izleyiciyi rahatlatmak için değil, onu izleme alışkanlıklarından mahrum bırakmak için vardır. Duygusal bir güvenlik sunmaz; acıyı dramatize etmez, karakterle özdeşleşmeyi teşvik etmez. Ann Lee’ye yaklaşmak bile mesafeli bir deneyimdir; film onun iç dünyasının anahtarını kimseye vermez. Seyirci yalnızlaştıkça filmin asıl alanına girer. Burada zevk anlaşılmaktan değil, anlaşılmadan durabilme yetisinden doğar.b Sinemadan net cevaplarla değil açık sorularla çıkmayı...

Bu düzen bozulmadı, en başından böyle kuruldu.

Resim
  There Will Be Blood ’ı tek bir anahtar kavramla okumak filmi eksiltir. Karşımızdaki, anlatılan doğrusal bir hikâyeden çok, bir zihniyetin yavaş ve geri dönüşsüz oluşum sürecidir. Film; ahlakın henüz inşa edilmeden geçersiz kılındığı, yeni bir dünyanın doğuşunu kaydeder. Burada kan, vahşi bir sonuç değil; bu yeni dünyanın bizzat kurucu unsurudur. Eğer filmi salt karakter psikolojisi üzerinden okumaya çalışırsak, Daniel Plainview’i bireysel bir “kötü adam” olarak konumlandırır ve yanılırız. O bir istisna değil, kaçınılmaz bir sonuçtur. Zaten hikâye onun neden böyle olduğuna dair yapısal açıklamalarla, travmalarla ya da çocukluk dönemiyle de ilgilenmez. Plainview; modern bireyin uç noktaya taşınmış, radikalleşmiş hâlidir: Bağımsızlık fetişi, mutlak kontrol arzusu ve ötekine duyulan ontolojik bir güvensizlik... Seyirci olarak ondan bu yüzden uzaklaşırız; film bizi onu anlamaya değil, onunla birlikte şekillenen dünyanın buz gibi soğukluğunu hissetmeye davet eder. Bu bağlamda, Dani...

Sorunun Henüz Adı Yokken

Resim
Çocukken dünyanın bana hep aynı açıklıkla duracağını, sabahların değişmeden geleceğini, seslerin oldukları yere sadık kalacağını düşünürdüm. İçimdeki huzursuzluğu geçici bir hâl sayar, hissettiklerimi tartmadan yaşardım.  Önemli şeylerin açık açık söyleneceğini düşünür, gizlenen şeylerin var olabileceğini aklımdan bile geçirmezdim.  Ne fazlasından korkar ne de azlığını dert ederdim.  Sabah olurdu, her zamanki yerinden ışık pencereden içeri girer,  dünya henüz beni korkutacak bir şey söylemezdi.  Gün, benden bir hazırlık beklemez, ne korunmam gereken bir ihtimal olurdu ne de kaçınmam gereken bir anlam. O zamanlar dünya, susarak güven verirdi; ben de onun suskunluğuna inanırdım.  Çocukken, düzen böyle sanıyordum. Sabah varsa, sorun yoktu. S anki gece boyunca beni beklerdi. Bu tanıdıklık, dünyayla aramda sözsüz bir anlaşma gibiydi.   Pencereden görünen gökyüzü de yabancı değildi. Ne fazlasını vaat ediyor ne de bir şey talep ediyordu , sesler olması gerekt...

Arafta İki Adam

Resim
  Bruges’in Ortaçağ mimarisi, dondurulmuş zamanı, kiliseleri ve dar sokakları, Ray için bir hapishane, Ken için ise bir tefekkür alanıdır. Aynı mekân, iki farklı bilinç durumunda iki farklı anlam kazanır.  Şehir, taş duvarlarıyla zamanı askıya almış gibidir; sanki her şey çoktan olmuş ve geriye yalnızca hatırlamak kalmıştır.  Bu noktada film, mekânın nesnel değil öznel bir deneyim olduğunu felsefi olarak sezdirir. Küfürler, absürtlükler ve ani şiddet patlamaları; seyirciyi rahatlatmak yerine rahatsız eder. Gülme refleksi, hemen ardından gelen ahlaki bir huzursuzlukla bastırılır. Bu açıdan In Bruges , mizahı anestetik değil, tam tersine uyarıcı bir unsur olarak kullanır.  Ray’in dili hoyrat, çocukça ve kirli görünür; ama bu kabalık bir savunma biçimidir. İçinde taşıdığı suç, bir çocuğun ölümünün ağırlığı, kelimelerle ifade edilemeyecek kadar büyüktür. Bu yüzden dili bozar, anlamı dağıtır, kendini küçük düşürür. Ray, yaşamayı değil, yaşamayı hak etmeyi sorgular. Kendi ...

Çuval Dolusu Kendimiz

Resim
  Noel Baba bu yıl bacadan değil, doğrudan hayatın ortasından geldi. Üstelik çuvalı her zamankinden ağırdı; çünkü hediyeler oyuncak değildi, fazlasıyla tanıdıktı. Kimse sipariş vermemişti ama herkes bir şey alacaktı, itiraz hakkı yoktu. İlk paketi açanlar şaşkındı. İçinden yarım bırakılmış kararlar çıktı. Etiketi hâlâ üzerindeydi: Sonra bakarız. Noel Baba omuz silkti. Bunlar iade kabul etmiyor, dedi. Yıl boyu sepette beklettiniz. Hemen ardından, parlak kâğıda sarılmış bir kutudan geç kalınmış mesajlar döküldü. Okuyanlar tanıdıktı: Yarın ararım, Bir ara görüşelim, Müsait olunca yazarım. Hepsi hâlâ okunmamıştı. Çuvaldan bir kahkaha daha çıktı: Yeni yıl kararları kullanılmamış. Kutunun içi tertemizdi. Spor salonu üyelikleri hiç terlememiş, diyet listeleri hiç incelmemiş, kitap ayraçları sayfa yüzü görmemişti. Noel Baba göz kırptı: Korkmayın, dedi, bunlar dekoratif. Bazı hediyeler daha özeldi. Birine başkalarının hayatını kıyaslama seti geldi; içinde sosyal medya filtresi ve sahte mutl...

Toz ve Lavanta

Resim
  Taş Evin Vasiyeti  Uyandığımda nefes nefeseydim. Bir bilmeceyi çözmenin o sahte zafer duygusu yoktu içimde; daha çok, kaçınılmaz bir randevuya geç kalmış olmanın telaşı vardı. Gördüğüm rüya bana çocukluğumu ya da travmalarımı anlatmıyordu; bana bir adres veriyordu. Bu düş bir fener değildi; o sadece karanlığın en koyu olduğu yeri işaret eden dilsiz rehberdi. Işığı getirmemişti, sadece karanlığın yerini göstermişti. Yataktan fırladım. Üzerime ne geçirdiğimin farkında bile değildim. Şehrin sokakları henüz sabahın ilk gri ışıklarıyla yıkanırken, ben çoktan yola koyulmuştum. Araba kullanırken ellerimin direksiyonda titrediğini gördüm. Yol kenarındaki ağaçlar, rüyamdaki o silik dekorlar gibi hızla yanımdan geçiyordu. Şehir geride kaldıkça, hava ağırlaşıyor, toprak kokusu keskinleşiyordu. Ben o eve sadece bir mesafe kat ederek gitmiyordum; zamanın içinde geriye doğru, o dikişin patladığı ana doğru süzülüyordum. Sonunda o tepeyi aştığımda, ev karşımda belirdi. Taşları yosun tutmuş,...

İsmini Unutan Nehirler, Kendini Arayan İnsanlar

Resim
  Anime bir çocuk masalı gibi başlar; renkli, tuhaf, yer yer eğlenceli bir dünya sunar. film ilerledikçe, bu dünyanın yalnızca bir “fantazi evreni” olmadığını, insanın kayboluşuna dair bir alegori olduğunu fark ederiz. Burada ruhlar dünyası, gerçekliğin alternatifi değil, onun çıplak hâlidir. İnsan dünyasında örtülen, bastırılan, normalleştirilen ne varsa bu dünyada görünür olur.  Chihiro’nun yolculuğu, felsefi anlamda bir öznenin kurulma süreci dir. O, Heidegger’in tarif ettiği anlamda “dünya-içinde-varlık”tır; dünyaya atılmıştır, seçmeden, hazırlıksız. O eşik, çocukluk ile yetişkinlik, doğa ile tüketim, hatırlamak ile unutmak arasındadır. Chihiro güçlü, cesur ya da seçilmiş biri olarak başlamaz; tam tersine korkak, isteksiz, huysuz ve edilgendir. Ruhlar dünyasında isimlerin alınması, bireyin özünden koparılmasını simgeler. İsmini kaybedenler, kim olduklarını da kaybeder. Yubaba’nın düzeni tam olarak buradan beslenir: emek vardır ama anlam yoktur, hareket vardır ama aidi...

Azıcık Geç, Azıcık Yakın

Resim
  Adam durakta bekliyordu. Durağın camına yapışmış reklam afişi, “Mutlu ol” diyordu. Emir kipindeydi; rica etmiyor, nedenini açıklamıyor, nasıl olacağını da söylemiyordu sadece buyuruyordu. Dikkatlice a fişe baktı, sonra etrafına.  Reklam afişi camda duruyordu. Yağmurdan hafifçe kabarmıştı, köşesi kalkmıştı. Adam gülümsedi. “Bak,” dedi içinden, sen bile tam yapışamamışsın.  Kimse mutlu görünmüyordu ama herkes iddialıydı. Kimse gülmüyordu ama herkes gülmeye hazır bir yüz taşıyordu; gerektiğinde anında takılacak, sonra yine çıkarılacak mutluluk, cebinde taşınan bir aksesuar gibiydi: lazım olursa gösterilecekti. Belki de kimse mutlu olmak istemiyordu. Mutlu görünmek yeterliydi.  Bir kadın vardı, gözleri yorgundu ama sırtı dimdikti. Bir adam, yüzü asıktı ama adımları kendinden emindi. Yaşlı biri, sessizce kenarda duruyordu; onun duruşu bile mütevazıydı, sanki fazla yer kaplamaktan utanıyordu. Adam, afişe yeniden baktı.  “Mutlu ol.”  Yaşlı adama bakarak düşündü...