Bu düzen bozulmadı, en başından böyle kuruldu.

 


There Will Be Blood’ı tek bir anahtar kavramla okumak filmi eksiltir. Karşımızdaki, anlatılan doğrusal bir hikâyeden çok, bir zihniyetin yavaş ve geri dönüşsüz oluşum sürecidir. Film; ahlakın henüz inşa edilmeden geçersiz kılındığı, yeni bir dünyanın doğuşunu kaydeder. Burada kan, vahşi bir sonuç değil; bu yeni dünyanın bizzat kurucu unsurudur. Eğer filmi salt karakter psikolojisi üzerinden okumaya çalışırsak, Daniel Plainview’i bireysel bir “kötü adam” olarak konumlandırır ve yanılırız. O bir istisna değil, kaçınılmaz bir sonuçtur. Zaten hikâye onun neden böyle olduğuna dair yapısal açıklamalarla, travmalarla ya da çocukluk dönemiyle de ilgilenmez. Plainview; modern bireyin uç noktaya taşınmış, radikalleşmiş hâlidir: Bağımsızlık fetişi, mutlak kontrol arzusu ve ötekine duyulan ontolojik bir güvensizlik... Seyirci olarak ondan bu yüzden uzaklaşırız; film bizi onu anlamaya değil, onunla birlikte şekillenen dünyanın buz gibi soğukluğunu hissetmeye davet eder.

Bu bağlamda, Daniel'ın yeraltına inen bedeni, yeryüzünde kuracağı mutlak iktidarın bir öncülüdür. Toprak onun için bereketi simgeleyen bir anne değil, fethedilmesi gereken dişli bir düşmandır. Plainview’in petrol arayışı da zenginlikten ziyade egemenlik arzusuyla beslenir. Onun "Rekabeti sevmiyorum" cümlesi, karakterine dair sıradan bir itiraf değil, derin bir ifşadır. Çünkü rekabet, varlığı karşılıklı olarak kabul edilmiş eşitler arasında gerçekleşir; oysa Daniel için eşitlik fikri baştan aşağı geçersizdir. Onun sorunu başkalarıyla yarışmak değil, başkalarının var olması, orada durmasıdır. Rekabet etmek karşındakini tanımayı ve onun meşruiyetini kabul etmeyi gerektirirken, Daniel’ın dünyasında bu tür bir tanımaya yer yoktur. Orada yalnızca hiyerarşi vardır ve o hiyerarşinin zirvesinde tek bir bedenin hüküm sürmesi gerekir.

 


Asıl mesele para da değildir; para Daniel için nihai bir amaç değil, başkalarını saf dışı bırakmanın güçlü bir aracıdır. Sahip olduğu zenginlik onu özgürleştirmez, aksine yalnızlığını mutlaklaştırır; sonunda kendi sesinden başka hiçbir şey duyamayacağı devasa bir boşluk yaratır. Hayal ettiği dünya bir ütopya değil, sessiz bir kıyamettir: İnsansızlaşmış, ilişkilerden arındırılmış ve tanıklıktan yoksun bir yeryüzü... Daniel’ın asıl trajedisi ise bu dünyayı kurmayı tam anlamıyla başarmış olmasıdır. Çünkü başkalarının tamamen silindiği o nihai noktada, artık ne bir onay, ne bir düşman, ne de bir anlam kalmıştır.

Dolayısıyla Daniel için “başarmak”, bir şeyi elde etmekten çok birilerini ortadan kaldırmakla eş anlamlıdır. Kazanmak, onun lügatinde asla paylaşılmış bir zafer olamaz. Onun ideali; kimsenin bakmadığı, konuşmadığı ve hak talep etmediği mutlak bir sessizliktir. İnsanlar onun gözünde rakip oldukları için değil, varlıklarıyla alan işgal ettikleri için tahammül edilmez varlıklardır; ötekinin nefes alması bile onun egemenlik alanını daraltan bir fazlalıktır. Bu yüzden insanlarla kurduğu her bağ araçsaldır. Öz oğlu bile bir sevgi nesnesi olmaktan ziyade, kapitalizmin vitrinidir; güvenilir aile babası imajını tamamlayan canlı bir aksesuar... Çocuğun sağırlığı da bu açıdan tesadüfi değildir; Daniel’ın evreninde zaten kimse gerçekten işitilmez. İnsanlar sadece ses çıkaran ama anlam taşımayan varlıklardan ibarettir. Hatta oğlunu kaybettiği anda yaşadığı öfke bile bir baba acısından çok, kontrol kaybının yarattığı panikten beslenir. Sevgi, Daniel için her an kapıyı çalabilecek bir zayıflık ihtimalidir ve bu yüzden yaşamı boyunca onu sürekli inkâr eder.

Bu doğrultuda filmi, kapitalizmin teolojik bir eleştirisi olarak okumak çok daha verimli sonuçlar verir. Petrol burada yalnızca bir enerji kaynağı değil, modern çağın yeni kutsalıdır; toprağın altından fışkıran o “siyah kan”, Tanrı’nın yerini almıştır. Eli Sunday ile Daniel arasındaki amansız çatışma, din ile kapitalizm arasında bir savaş değil, kutsalın el değiştirmesidir. Biri Tanrı adına, diğeri ise ilerleme adına konuşur ama ikisi de kitlelere aynı vaadi sunar: Kurtuluş. Film, tam da bu vaadin içindeki o büyük boşluğu ifşa eder. Bu yüzden anlatı sekülerleşme olarak değil, sekülerliğin kendisinin nasıl bir inanç biçimine, bir dogmaya dönüştüğü üzerinden okunmalıdır. Daniel’ın Tanrı’yı reddedişi bir özgürleşme hamlesi değil, başka bir mutlaklığa, sermayeye teslimiyettir.

Baba-oğul ilişkisi de bize modern otoritenin gerçek doğasını gösterir. Daniel koruyan, kollayan bir baba değil; oğluna yatırım yapan bir figürdür. Oğlu bir çocuk değil, geleceğe yönelik bir iş projesidir. Çocuğun sağırlaşması bu yüzden sadece fiziksel bir kaza değil, sembolik bir kopuştur. Daniel’ın en nihayetinde oğlunu kendinden uzaklaştırması da sevginin değil, verimliliğin ve işlevselliğin belirleyici olduğu o yeni acımasız düzenin en somut ifadesidir.

Son olarak filmi, ses ve sessizlik diyalektiği üzerinden okumak da bu akışkanlığı tamamlar. Girişteki o uzun, sinematik sessizlikler, henüz adlandırılmamış ve kelimelerle kirletilmemiş bir dünyanın ham hâlidir. Hikâyenin sonlarına doğru artan monologlar ise anlamın değil, tahakkümün ve gücün sesidir. Daniel konuştukça dünya açıklığa kavuşmaz, aksine daha da karanlıklaşır; çünkü kelimeler hakikati değil, yalnızca gücü taşır.

İzlerken “Daniel neden bu kadar kötü?” diye sormak, bizi sığ bir ahlakçılığa hapseder. Onun yerine filmin asıl sorduğu o can alıcı soruyu sormak yerinde olacaktır:

Bu dünyada iyi kalmak mümkün müdür?

 


@detaycılarkulubu - Selçuk TUNA



Yorumlar

Bu blogdaki popüler yayınlar

Yalnızlığın, Deliliğin ve Kimliğin Çözülüşü

Bir Saatin İçindeki Yedi Yıl

"Belki Düzelir" Tuzağı: Umudun Erteleyici Gücü