Yalnızlığın, Deliliğin ve Kimliğin Çözülüşü
Neden
bazı insanlar bu filmi sevmez, hatta rahatsız olur ?
The
Lighthouse gibi filmler genellikle seyirciyi ikiye böler: kimileri için
sinemada ustalık, derinlik ve sembolik yoğunluk; kimileri içinse kapalı,
sıkıcı, anlamsız bir deneyimdir. Film, her şeyi açıkça söylemez. Deniz
kızları, martılar, ışık, içki, cinsel imalar. Bunların hiçbiri açıklanmaz,
yorum seyirciye bırakılır. Bu, bazı izleyiciler için entellektüel bir oyun,
bazıları içinse rahatsız edici bir muğlaklık olur.
Modern
seyir “anlaşılır” olana alışkındır. The Lighthouse ise anlaşılmak değil, düşünülmek
ister. Bazı
insanlar bunu “sanatsal gerçekçilik” olarak değil, rahatsız edici bir kasvet
olarak deneyimler. Renk yok, müzik huzur vermiyor, doğa düşman gibi. Kısacası
film izleyicisine konfor değil, klostrofobi sunuyor. Bu da doğal olarak
birçok kişiyi uzaklaştırır. Filmde
bastırılmış arzu, mastürbasyon, suçluluk, şiddet, alkolizm, halüsinasyonlar vardır.
Bunlar açık sahnelerle değil, psikolojik yoğunluk üzerinden verilir. Yani
film seyirciden bu karanlık duygularla yüzleşmesini ister. Bazı seyirciler bu
tür sahnelerde “bu film saçma” diyerek aslında kendi rahatsızlığını bastırır.
Çünkü film, kolektif bilinçaltına dokunur özellikle erkeklik, otorite, suçluluk
temalarında. The Lighthouse, mitolojik, psikanalitik ve felsefi göndermelerle
örülüdür: Prometheus, Proteus, Nietzsche, Freud, Jung… Bu referanslarla ilişki
kuramayan seyirci, filmi “boş” bulabilir. Çünkü filmdeki anlam katmanları sembollerle
gizlenmiştir, doğrudan diyaloglarda değil. Bu nedenle “filmi anlamadım”
diyen aslında çoğu zaman “filmin diliyle bağlantı kuramadım” demektedir. Filmin temposu son derece yavaştır. Diyaloglar
eski denizci ağzıyla yazıldığı için alışılmadık ve yorucudur. Dafoe’nun teatral oyunculuğu da kimi
izleyiciye abartılı gelir. Ama bu da kasıtlıdır: Eggers sinemayı tiyatroya
yaklaştırır, karakterleri birer mitolojik figür gibi oynatır. Bunu
anlamayan seyirci için “fazla kasıntı” veya “çok teatral” bir film haline
gelir. Yani bu filmi sevmemek, tıpkı Nietzsche’nin dediği gibi, “Hakikatin
çirkin yüzüne bakmaya hazır olmamakla” ilgilidir.
Yalnızlığın, Deliliğin ve Kimliğin Çözülüşü
Anlamın olmadığı bir dünyada var olmaya çalışan, ama anlamı
dayatmak için çıldıran insan. İnsan, hakikati göremez. Ama göremediği şeyin
ışığında yaşar.
The
Lighthouse bir öykü değil, felsefi bir deneyim sunar. Film, iki deniz
feneri bekçisinin izole bir adada akıl sağlıklarını yavaşça kaybedişini
anlatır. Filmde zaman kavramı yok olur: günler mi geçti, haftalar mı, aylar mı bilinmez.
Deliliği anlatmaz deliliği yaşatır. İzleyiciyi
klostrofobik bir alanın içine hapseder. Geniş ufukları daraltır; adayı,
gökyüzünü ve karakterleri boğucu bir çerçeveye sıkıştırır. Tıpkı karakterlerin zihni gibi, görüntü de
çıkışsızdır.
Thomas (Pattinson), ışığa ulaşmak ister; Wake ise onu korur, tıpkı Tanrı’nın bilgiyi insandan saklaması gibi aslında Prometheus’un Tanrılardan ateşi çalması hikayesinin modern bir yansımasıdır. Fener, burada ışık’tır ama aynı zamanda bilginin, tanrısal kudretin, hatta yasak bilginin sembolüdür. Adadaki iki karakter aslında tek bir insanın iki yönüdür: Bu yüzden film boyunca birbirlerine dönüşürler, isimleri karışır, hatta sesleri bile birbirine karışır. Wake’in deniz tanrısı Proteus’u andıran hâli boşuna değildir. Denizle konuşur, deniz yaratıklarını bilir, deniz tanrılarının lisanını taşır. Howard ise Prometheus’tur: yasak ışığı (fenerin içini) ister, sonunda bu ışığı gördüğünde ise kör olur tıpkı mitolojide Prometheus’un cezalandırılması gibi.
Yalnız
kalınca kendini yiyen, kendi sesinin yankısına dönüşen bir insan zihninin içine
gireriz. Delilik burada aslında bir “çözülme” değil, hakikatin sızmasıdır.
Aklın kabuğu çatlar, içteki gerçek görünür hale gelir. Seyirci anlamaz, çözmez,
yorumlamaz yalnızca karanlıkta nefes alır. Eggers, zamanı bir kronoloji olarak değil, bir halüsinasyon
olarak sunar. Tıpkı rüyada sıkışmış gibi: zaman ve mekân akmaz, sadece varlığın
ağırlığı hissedilir.
Eggers’in filmi yalnızca görülmez; işitilir. Deniz
fenerinin uğultusu, motorun iniltileri, martıların çığlıkları. Ses burada
mekânı değil, zihni genişletir. Görüntü ne kadar sıkışırsa, ses o kadar
yayılır. İzleyici, ekrana değil, sesin içine çekilir. Bu ses düzeni, klasik
sinemanın “duygusal müziğini” reddeder. Yerine rahatsız edici bir ritim, bir nabız
sesi yerleştirir. Sanki fenerin uğultusu, insanın kendi kalp atışıdır. Deliliğin
sesi dışarıdan gelmez; insanın içinden yükselir, sonra denizle karışır. Bu karışım,
seyirciyi de kendi iç uğultusuyla baş başa bırakır.
Filmde müzik neredeyse yoktur sadece mekanik ve doğa sesleri. Fenerin uğultusu, sis düdüğü, ayak sesleri, martı çığlıkları. Filmin ritmi müzikle değil, doğanın döngüsel gürültüsüyle tutulur. Zamanla bu sesler birbirine karışır ve anlamını yitirir. Tıpkı zihnin içindeki düşünceler gibi: Başta belirgin, sonra tekrar eden, sonra anlamsız bir uğultuya dönüşen. Bir süre sonra, rüzgâr sesi artık doğadan değil, insanın içinden gelir. Bu sesler bir ritim oluşturmaz, insanı bozan bir nabız oluşturur. Tıpkı uykusuzluğun, yalnızlığın ve suçluluk duygusunun zamanla aynı frekansta uğuldaması gibi. Bunlar monoton bir ritimle, hipnotik bir işitsel döngü kurar. Film, insan bilincinin tekdüzeliğini sesle inşa eder ve ilerledikçe, günler, geceler, sarhoşluklar birbirine karışır. Bu yüzden film sadece izlenmez; içinde sıkışılır.
Eggers, filmini 1.19:1 kare formatında çekerek çağdaş
sinemanın geniş ekran konforunu terk eder. Bu oran, 1920’lerin sessiz
filmlerini çağrıştırır, ama nostaljik bir gönderme değil, varoluşsal bir kapandır.
Bu dar çerçeve, karakterleri olduğu kadar izleyiciyi de sıkıştırır. Her kare
bir oda, bir zindan gibidir; kamera hareketleri sınırlıdır, kaçış yönü yoktur. Bu,
bilinçaltının biçimsel ifadesidir: İnsan zihninin içinde kıstırılmış, çıkışı
olmayan bir mekân. Eggers burada sinemanın görsel olanaklarını genişletmek
yerine, daraltarak derinleştirir. Genişliğin değil, tutsaklığın estetiğini
kurar. Görüntünün kare oluşu izleyiciyi tıpkı karakterler gibi kapana kıstırır.
Göz nereye bakarsa baksın, kaçacak yer yoktur. Çerçevenin kenarları, bilincin
duvarları gibidir. Bu görsel sıkışma, insanın içsel sıkışmasının sinemasal
karşılığıdır. Siyah-beyaz çekim, dar oranlı kadraj ve analog ses tasarımı,
izleyiciyi boğucu bir hapishaneye hapseder. Fenerin dar merdivenleri, kapalı
pencereleri, sıkışık odaları her biri zihnin daralan sınırlarını temsil eder. İzleyici,
farkında olmadan o çerçevenin içinde nefes almamayı öğrenir.
Ne kadar
süredir oradalar, kaç gün geçti, fırtına kaç gece sürdü hiçbirini bilemeyiz. Çünkü
film, aklın zamansız bir alana sıkışmasını gösterir. Her gün birbirinin
tekrarıdır, her tartışma bir öncekinin yankısıdır. Gerçek bir “ilerleme”
yoktur; sadece bilinçte dönen bir daire vardır. Bu nedenle film aslında anlatı
olarak değil, ritüel olarak işler. Karakterler konuşur, içer, kavga eder,
tekrar barışır. Tıpkı insanın kendi iç sesiyle yaşadığı sonsuz tekrar gibi.
Film
“renksiz” değil, renkten arınmıştır. Bu fark önemlidir: çünkü renk
yokluğu bir eksiklik değil, bir arınma hâlidir. Gri burada bir estetik
değil, bir diyalektiktir.
Işık ve karanlık arasındaki alan, insanın kendi iç çatışmasıdır. İyilik ve
kötülük, akıl ve delilik, otorite ve isyan. Hepsi gri bir sisin içinde erir. Bu
yüzden film, ahlaki anlamda kararsız bir evrende geçer. Kim haklı, kim deli,
kim Tanrı, kim insan belirsizdir. Christopher Blaschke’nin kullandığı yüksek
kontrastlı ışık, deniz tuzu, ter ve yağla parlayan yüzleri neredeyse kutsal bir
deformasyona dönüştürür. Yüzler ikon değil, maskedir. İnsan burada hem
görünür hem silinir. Bu gri atmosfer, seyirciye bir duygu değil, bir ruh
hâli dayatır: Dünyanın artık renkle değil, ağırlıkla dolu olduğu bir hâl. Eggers’in
sineması, ışığı bir bilgi aracı değil, bir yük olarak kullanır. Işık
burada aydınlatmaz taşır.
Hakikat,
asla doğrudan görülemez. Yaklaşırsan yanarsın, uzak kalırsan karanlıkta kalırsın. Eggers, kamerayı
fenerin içine sokmaz; çünkü bilincin ışığına giren göz, artık dışarıya dönemez.
Fener ışığı ise neredeyse “tanrısal bir
göz” gibi davranır sürekli döner, her şeyi görür, hiç dinlenmez. Modern
insanın mitolojik kökenlerine, bilinçaltının labirentine, erk ve arzu
arasındaki savaşına dair bir şiirdir.
@detaycilarkulubu - Selçuk Tuna
s.tuna@live.com


Bu film beni yordu...
YanıtlaSil