İsmini Unutan Nehirler, Kendini Arayan İnsanlar

 


Anime bir çocuk masalı gibi başlar; renkli, tuhaf, yer yer eğlenceli bir dünya sunar. film ilerledikçe, bu dünyanın yalnızca bir “fantazi evreni” olmadığını, insanın kayboluşuna dair bir alegori olduğunu fark ederiz. Burada ruhlar dünyası, gerçekliğin alternatifi değil, onun çıplak hâlidir. İnsan dünyasında örtülen, bastırılan, normalleştirilen ne varsa bu dünyada görünür olur.  Chihiro’nun yolculuğu, felsefi anlamda bir öznenin kurulma sürecidir. O, Heidegger’in tarif ettiği anlamda “dünya-içinde-varlık”tır; dünyaya atılmıştır, seçmeden, hazırlıksız. O eşik, çocukluk ile yetişkinlik, doğa ile tüketim, hatırlamak ile unutmak arasındadır.

Chihiro güçlü, cesur ya da seçilmiş biri olarak başlamaz; tam tersine korkak, isteksiz, huysuz ve edilgendir. Ruhlar dünyasında isimlerin alınması, bireyin özünden koparılmasını simgeler. İsmini kaybedenler, kim olduklarını da kaybeder. Yubaba’nın düzeni tam olarak buradan beslenir: emek vardır ama anlam yoktur, hareket vardır ama aidiyet yoktur. Weberci anlamda bir akılcılık vardır: her şey çalışır, herkes meşguldür ama kimse “orada” değildir. Varlık, sürekli faaliyetin içinde erir. Bu, modern çalışma kültürünün neredeyse birebir bir yansımasıdır.

Hamam, filmin kalbidir. Dışarıdan bakıldığında refah, düzen ve hiyerarşi sunar; içeride ise sürekli akan, hiç durmayan, doymak bilmeyen bir mekanizma vardır. Ruhlar kirlenmiş, ağırlaşmış, kimliklerini yitirmiştir. Özellikle “pis ruh” sahnesi, çevresel bir metafordan çok daha fazlasını taşır. Doğanın kirletilmesi, insanın kendi içini kirletmesiyle paralel ilerler. Temizlik burada yalnızca fiziksel değildir; etik ve varoluşsaldır. Chihiro’nun bu ruhu temizlerken gösterdiği sabır ve dikkat, filmin en sessiz ama en güçlü anlarından biridir. Çünkü Miyazaki’ye göre kurtuluş, şiddetle ya da büyük hamlelerle değil, özenle ve farkındalıkla gelir.

No-Face karakteri filmin en rahatsız edici ama "en dürüst" figürlerinden biridir. Başlangıçta boş, biçimsiz ve sessizdir; neye bakarsa ona dönüşür. Açgözlülükle karşılaşınca tüketen bir canavara, şefkatle karşılaşınca sakinleşen bir varlığa evrilir. No-Face, insanın içindeki boşluğu temsil eder: tüketerek doldurmaya çalıştığı ama her seferinde daha da büyüyen bir boşluk. Onun şiddeti kötücül değildir; yönsüzdür. Ne istediğini bilmez, sadece daha fazlasını ister. Bu yüzden korkutucudur.

Haku, hatırlamanın ve unutmanın somutlaşmış hâlidir. Bir nehir olarak kimliğini kaybetmiş, başkasının hizmetine girmiştir. Chihiro’nun onu kurtarması, büyük bir savaşla değil, basit bir anımsamayla olur. İsmini hatırlamak, özgürlüğünü geri getirir.  Dünya kurtulmaz, sistem yıkılmaz, kötülük yok olmaz. Chihiro sadece bu deneyimden geçip geri döner. Ama artık başka bir bakışı vardır. Büyümeyi bir düşüş olarak değil, bir sınav olarak ele alır. Hatırlayanlar geçer, unutanlar kalır. Ruhların Kaçışı, kaçamayacağımız şeyle yüzleşme filmidir. Unutmanın konforundan çıkıp hatırlamanın yükünü omuzlamayı önerir. İnsan, dünyayı kurtaramayabilir ama dünyayla kurduğu ilişkiyi ahlaki, dikkatli ve anlamlı kılabilir. Filmin sonunda hiçbir şey “düzelmez”. Sistem yerinde durur, Yubaba varlığını sürdürür, dünya aynı dünyadır. 


@detacılarkulubu - Selçuk TUNA


Yorumlar

Yorum Gönder

Bu blogdaki popüler yayınlar

Yalnızlığın, Deliliğin ve Kimliğin Çözülüşü

Bir Saatin İçindeki Yedi Yıl

"Belki Düzelir" Tuzağı: Umudun Erteleyici Gücü