CACHÉ (SAKLI): İnsan Kendinden Neyi Saklar?

 


İnsanların kendileri hakkında anlattıkları hikâyelere ne kadar inandıklarını hiç düşündünüz mü? Çoğumuz kendimizi belirli ilkeleri, doğruları ve değerleri olan insanlar olarak görürüz. Geçmişimize dönüp baktığımızda da genellikle kendimizi haklı çıkaracak bir açıklama buluruz. Bazen bir davranışımızı koşullara bağlar, bazen başkasının hatasını öne çıkarır, bazen de yaşananları hatırlamamayı tercih ederiz. Bir süre sonra kendi anlattığımız hikâyeye biz de inanmaya başlarız. Peki, başkalarının hayatında bıraktığımız izler de bizim hatırladığımız kadar önemsiz midir? Yoksa bazı şeyleri unutmayı seçerek kendimizle barışık olduğumuzu mu düşünüyoruz?

Michael Haneke'nin Caché filmi beni en çok bu sorular üzerine düşündürdü.

Film, Paris'te yaşayan Georges ve Anne Laurent çiftinin evinin önünde çekilmiş uzun bir görüntüyle başlıyor. Birileri aileyi uzaktan izliyor ve kaydettikleri görüntüleri onlara gönderiyor. Kasetlerin ardındaki gizem, Georges'un çocukluğunda yaşadığı bir olaya uzandıkça meselenin bir suçun ortaya çıkarılmasından daha derin olduğunu anlıyoruz. Yıllar sonra geçmiş yeniden karşısına çıkar. Georges'un kurduğu düzenli hayat, bir zamanlar geride bıraktığını düşündüğü olayın gölgesinde kalır.

Beni filmde asıl düşündüren, Georges'un geçmişte yaptığı hatadan çok, bu hatayla yüzleşme biçimi oldu. Kendisini iyi, kültürlü ve düzgün bir insan olarak görüyor. Fakat geçmişte başka bir insanın hayatını etkileyen davranışlarıyla karşılaştığında hemen savunmaya geçiyor. Sanki çocukken yaptığı şeyin bugün kendisiyle hiçbir ilgisi yokmuş gibi davranmak istiyor. Geçmişte kalmış bir olayın sorumluluğundan da zamanla kurtulabileceğini düşünüyor. Oysa Majid için o olay hiç geçmiş değil.

Uzun yıllar çalışma hayatında bulundum. Farklı insanlarla, farklı karakterlerle ve yönetim anlayışlarıyla karşılaştım. İnsanların kendi hatalarıyla karşılaştıklarında nasıl davrandıklarını da gördüm. Bazen bir kararın sorumluluğunu üstlenmek yerine koşulları suçlamak, bazen yapılan bir haksızlığı önemsizleştirmek, bazen de karşısındaki insanın yaşadığı sorunu görmezden gelmek çok daha kolay geliyor. Özellikle güç ilişkilerinin bulunduğu ortamlarda bu davranışlarla sıkça karşılaşabiliyorsunuz. İnsan kendi açısından baktığında her zaman bir gerekçe bulabiliyor. Fakat aynı olaya maruz kalan kişinin ne yaşadığını çoğu zaman düşünmüyor bile. Georges'un tavrında bana tanıdık gelen şey biraz da bu. Kendi hakkında sahip olduğu olumlu düşünceyi korumak, yaptığı şeyin sonuçlarıyla yüzleşmekten daha önemli hâle geliyor.

Filmin arka planında ise yalnızca Georges'un kişisel geçmişi yok. Majid'in ailesinin başına gelenler, Fransa'nın Cezayir geçmişine ve 17 Ekim 1961'de Paris'te yaşanan katliama gönderme yapıyor. O gün bağımsızlık talebiyle sokağa çıkan Cezayirliler Fransız polisinin ağır şiddetine maruz kaldı; çok sayıda insan öldürüldü, yaralandı ve kayboldu. Haneke, bir ailenin hikâyesini anlatırken Fransa'nın yüzleşmekte zorlandığı tarihsel hafızaya da dokunuyor. Georges'un kişisel olarak unutmayı seçtiği şey ile bir toplumun geçmişiyle hesaplaşma güçlüğü arasında bir ilişki kuruyor. Bireysel sorumluluk ile toplumsal sorumluluk arasındaki bu bağlantı, filmin politik tarafını oluşturuyor.

Filmin anlatım biçimi de en az hikâyesi kadar önemli. Sabit kamera görüntüleri, uzun sessizlikler ve açıklanmayan sahneler bizi alışık olduğumuz film anlatısının dışına çıkarıyor. Kimi zaman izlediğimiz görüntünün gerçekten bir güvenlik kamerasından mı geldiğini, yoksa filmin kendi anlatısının bir parçası mı olduğunu ayırt edemiyoruz. Bir süre sonra yalnızca Georges ve Anne'nin değil, bizim de birilerinin hayatını gözetlediğimiz duygusuna kapılıyoruz. Haneke seyirciyi rahat bırakmıyor. Bize ne düşüneceğimizi söylemek yerine, rahatsız edici sorularla baş başa bırakıyor. 

Burada Michel Foucault'nun gözetim ve iktidar üzerine düşünceleri aklıma geldi. Foucault, Hapishanenin Doğuşu'nda Panoptikon kavramından bahseder.  Mahkûmlar sürekli izlenebilecekleri bir ortamda yaşarlar ama ne zaman ve kim tarafından izlendiklerini bilemezler. Asıl mesele gerçekten izlenip izlenmedikleri değildir. Her an izleniyor olabileceklerini düşünmeleri bile davranışlarını değiştirmelerine yeter. Bir süre sonra dışarıdan bir gözetmene ihtiyaç kalmaz; insan kendi kendisini denetlemeye başlar. Bence Caché bu düşünceyi başka bir boyuta taşıyor. Georges yalnızca birileri tarafından izlendiği için değil, geçmişinin bir başkasının bakışından yeniden karşısına çıkması nedeniyle de huzursuz. Kontrol edemediği bir bakışın altında yaşıyor. Üstelik bu kez saklanmaya çalıştığı şey yalnızca görüntülerde değil, kendi hafızasında da karşısına çıkıyor.

Majid'in Georges'un gözleri önünde intihar ettiği sahne filmin sarsıcı anlarından biri.  Birinin unutabildiği şey, diğerinin hayatından hiç çıkmamış. Bu sahneyi izlerken insan ister istemez şunu düşünüyor: Bizim önemsiz gördüğümüz bir olay, başka birinin hayatında ne kadar büyük bir yer kaplıyor olabilir? Filmin sonunda Georges'un oğlu Pierrot ile Majid'in oğlunun okul çıkışında konuştuğunu görüyoruz. Ne konuştuklarını bilmiyoruz. Haneke yine bir açıklama yapmıyor. Bu sahneyle ilgili kesin bir yorum yapmak da zor. Belki iki genç yalnızca konuşuyordur. Belki de geçmişin bir biçimde sonraki kuşaklara aktarıldığını düşünmemizi istiyordur. Haneke'nin bu belirsizliği özellikle koruduğunu düşünüyorum. Çünkü film boyunca olduğu gibi burada da seyircinin kendi yorumunu yapmasına alan bırakıyor.

Caché bende, insanın kendisi hakkındaki düşünceleriyle başkalarının hayatında yarattığı sonuçlar arasındaki mesafeyi sorgulama isteği uyandırdı. Kendimizi iyi niyetli, adil ve doğru insanlar olarak görebiliriz. Fakat bir başkasının yaşadığı olaylara baktığımızda aynı hikâyeyi anlatıp anlatamayacağımızdan emin değilim. Belki de asıl mesele geçmişte ne yaptığımızdan çok, bugün o geçmişle karşılaştığımızda ne yaptığımızdır. Georges gibi davranmak, yani kendi hikâyemizi korumak her zaman daha kolay. Ama insan bazen kendisine de başkasına da dürüst davranmak zorunda kalıyor. Bunun ne kadarını gerçekten yapabildiğimiz ise ayrı bir mesele.


@detaycılarkulubu - Selçuk Tuna


Yorumlar

Bu blogdaki popüler yayınlar

Yalnızlığın, Deliliğin ve Kimliğin Çözülüşü

Bir Saatin İçindeki Yedi Yıl

"Belki Düzelir" Tuzağı: Umudun Erteleyici Gücü