Otomatik Portakal: Sinema, İktidar ve İtaat Üzerine

 




Otomatik Portakal’ı ilk izlediğim anı dün gibi hatırlıyorum. Salondan çıktığımda kafamı kurcalayan şey sadece Alex’in o patolojik şiddet eğilimi ya da fonda çalan Beethoven eşliğindeki tuhaf, sürrealist sahneler değildi. Film, benim sinemayla kurduğum bağı tamamen değiştirdi. O güne kadar filmleri daha çok hikâyesi, karakter derinliği ya da görsel estetiği üzerinden okuyan biriydim. Kubrick bana sinemanın başlı başına bir düşünme biçimi olabileceğini gösterdi. Bir film sadece bir hikâye anlatmakla kalmayıp insanın dünyayı, iktidarı ve hatta kendi zihnini algılama biçimini altüst edebiliyormuş, onu fark ettim.

Açıp baktığınızda Alex’in hikâyesi sıradan bir suç ve ceza anlatısı gibi görünür: Kontrolden çıkmış bir suçlu yakalanır, hapse atılır ve tıp vasıtasıyla "ıslah" edilmeye çalışılır. Fakat filmi asıl rahatsız edici ve zamansız kılan şey, Alex’in bireysel vahşetinden ziyade devletin o vahşet karşısında takındığı tutumdur. Alex’in yaptıkları elbette savunulacak gibi değil, korkunç. Ama devlet onu "topluma kazandırmak" adına özgür iradesini elinden almaya kalkıştığında mesele basit bir suç-ceza denkleminden çıkıp korkunç bir boyuta evriliyor. Devletin amacı suçluyu cezalandırmak mıdır, yoksa onu kendi idealindeki insan modeline göre bastırıp ehlileştirmek mi?

Ludovico tekniği tam da bu ikilemin göbeğinde duruyor. Alex’e zorla şiddet görüntüleri izletiliyor, bedeni biyolojik olarak şiddetten tiksinecek şekilde koşullandırılıyor. Sürecin sonunda Alex artık şiddet uygulayamaz hale geliyor. Peki, iyi bir insan mı oluyor? Hayır. Vicdan kazanmıyor, sadece biyolojik olarak kilitleniyor. Devlet açısından bakınca tıkır tıkır işleyen bu çözüm, insanın ahlaki karar verme yetisini yok ettiği için devasa etik problemler doğuruyor. Zaten filmin bütün politik omurgası da tam olarak burada yatar: Kendi rızanla iyi bir insan olmayı seçmek ile iyi davranmaya zorlanmak arasındaki o ince ama hayati çizgi. Film üzerine kafa yorarken beni en çok çarpan detaylardan biri de Alex’in eski çete arkadaşlarının karşımıza polis olarak çıktığı sahneydi. Dün onunla birlikte sokaklarda terör estiren, insanlara saldıran o gençler, bugün devletin üniformasını giymiş, "kamu düzenini sağlama" yetkisiyle donatılmış kişiler olarak dikiliyor karşısına. Kubrick burada devletin şiddet üzerindeki tekelini müthiş bir incelikle hırpalıyor. Dün suç sayılan aynı eylemler, bugün arkasına üniformayı ve yetkiyi alınca bir anda meşru hale geliveriyor.

Kubrick’in derdi bireysel suçla devlet şiddetini ucuz bir şekilde eşitlemek değil tabii ki. Bizi asıl zorladığı şey, şiddetin kendisinden ziyade onu kimin uyguladığını ve hangi kurumun ona "meşru" etiketi yapıştırdığını sorgulamak. Alex ve arkadaşları dün kendi kurallarını koyan bir sokak çetesiydi, bugünse kurumsal otoritenin birer piyonu. İnsan bir üniforma giyince gerçekten değişir mi? Yoksa üniforma, içimizdeki o karanlık güce yasal bir kılıf mı uydurur? İşte bu sahneler bana filmin tek bir suçlunun portresi olmadığını, otoritenin insanı nasıl hamur gibi yoğurduğunu gösterdi. Devlet bir yandan Alex’i itaatkâr bir kuklaya dönüştürürken, diğer yandan eski suçlulardan kendi düzeninin muhafızlarını yaratabiliyor. Mesele kimin şiddet uyguladığı değil; şiddeti tanımlama ve tekelinde tutma hakkının kimde olduğu. Filmin estetik dili de bu politik eleştiriyi iyice keskinleştiriyor. Alex’in o ikonik beyaz kıyafetleri, melon şapkası, bastonu ve arka planda çalan Dokuzuncu Senfoni... Şiddet adeta koreografisi yapılmış estetik bir gösteriye dönüşüyor. İzlerken bir yandan ekrandaki vahşetten rahatsız oluyorsunuz, bir yandan da o kusursuz görsel ritmin büyüsüne kapılıyorsunuz. Kubrick şiddeti sadece göstermiyor, bizim o şiddeti nasıl seyrettiğimizi de sorgulatıyor. Sinemanın gücünü ilk kez orada hissetmiştim: Kamera basit bir kayıt cihazı değildir. Bizi önce belli bir bakış açısının içine hapseder, sonra da o bakış açısıyla yüzleştirip araya mesafe koymamızı sağlar.




Tam da bu yüzden Otomatik Portakal bugün hâlâ sinema tarihinin en büyük kült yapıtlarından biri olarak anılıyor. Kubrick’in şiddeti ve cinselliği alışılagelmiş kalıpların dışına çıkarıp yüksek sanatla harmanlaması, vizyona girdiği dönemde büyük tartışmalar yarattı. Hatta İngiltere’de gençlerin filmdeki sahneleri taklit etmesi üzerine çıkan olaylar yüzünden Kubrick filmin gösterimini kendi ülkesinde bizzat yasaklattı ve bu yasak ölümüne kadar kalkmadı. O etrafındaki gizem ve tabu kırıcı tavır, filmi zamansız bir klasiğe dönüştürdü.

Bugün geriye dönüp baktığımda, Otomatik Portakal’ın sinema anlayışımda neden bir milat olduğunu çok daha net görebiliyorum. Politik bir film yapmak için bağıran siyasi sloganlara ihtiyaç olmadığını bu filmle anladım. Bazen bir deney odası, bir üniforma ya da bir insanın kendi iradesine yabancılaşması, sayfalar dolusu manifesto anlatısından çok daha fazlasını söyler. Alex’i savunmak imkânsız. Fakat onun suçlu oluşu, devletin her türlü müdahalesini ve zorbalığını da meşrulaştırmaz. Filmin en huzursuz edici tarafı da bu zaten: Bizi kolay bir taraf seçmekten alıkoyup iki ucu da sorgulamak zorunda bırakması. Bizi suçun karşısına basitçe cezayı koyup çekilmeden; iktidarla, itaatle ve insanın kendi iradesi üzerindeki hakkıyla baş başa bırakıyor.


@detaycılarkulubu - Selçuk Tuna



Yorumlar

Bu blogdaki popüler yayınlar

Yalnızlığın, Deliliğin ve Kimliğin Çözülüşü

Bir Saatin İçindeki Yedi Yıl

"Belki Düzelir" Tuzağı: Umudun Erteleyici Gücü