Digger: Gerçeğin Gürültüsü
Digger'ı izlerken aklımda post-truth kavramı vardı. Hakikat sonrası diye çevriliyor ama bana kalırsa mesele, gerçeğin ortadan kalkmasından çok, belirleyiciliğini yitirmesi. Bir şeyin doğru olduğunu bilmek, artık ona inanılması ya da gereğinin yapılması için yeterli değil. İnsanlar çoğu zaman gerçeğin kendisinden çok, inanmak istedikleri hikâyeye tutunuyorlar. Gerçekler değişmiyor belki ama onlarla kurduğumuz ilişki değişiyor.
Alejandro González Iñárritu'nun filmindeki Digger Rockwell, bunun oldukça grotesk bir örneği. Yol açtığı çevre felaketiyle yüzleşmek yerine, felaketin kendisi hakkında ne söyleyeceğini hesaplıyor. Suçlu olarak anılmak istemiyor; mümkünse kendisini kurtarıcı olarak sunmanın yollarını arıyor. Gerçeği değiştiremiyorsa onun anlatısını değiştirebileceğine inanıyor. Digger'ın asıl meselesi, kendi hikâyesinin kahramanı olmaktan vazgeçememesi.
Bu tavır bana yalnızca bir petrol milyarderinin kibrini düşündürmedi. Siyasette, medyada, hatta gündelik ilişkilerimizde de benzer bir mekanizmayla karşılaşıyoruz. Yanlışlanan bir iddiadan vazgeçmek yerine yeni bir açıklama üretiliyor; çelişkiler, başka bir hikâyenin içine yerleştiriliyor. Bir süre sonra neyin doğru olduğunu değil, kimin anlatısına inanacağımızı tartışıyoruz. Post-truth tam da burada anlam kazanıyor: Gerçek ortada duruyor ama onu kabul etmek, çıkarlarımızdan ve inançlarımızdan vazgeçmemizi gerektirdiğinde başka bir hikâyeyi tercih edebiliyoruz. Filmin kara mizahı bu çelişkiden besleniyor. Büyük bir felaketin ortasında herkes kendi konumunu ve itibarını korumaya çalışıyor. Gülünç olan, durumun kendisinden çok, insanların durum karşısındaki öncelikleri. Fakat bu gülünçlük rahatlatıcı değil; çünkü abartının arkasında fazlasıyla tanıdık bir dünya var.
Iñárritu'nun sinemasal tercihlerinde de aynı abartıyı görüyoruz. Gösterişli mekânlar, grotesk karakterler, yüksek perdeden oyunculuk ve alışılmadık bir ses dünyası, filmin gerçekçilikten uzak atmosferini kuruyor. Digger'ın çevresindeki her şeyi denetleyebileceğine inanmasıyla filmin dünyasının yapaylığı arasında bir ilişki var. Her şey onun iradesine göre düzenlenebilirmiş gibi görünürken, kontrol edemediği gerçeklik bu düzeni bozuyor. Müzik ve arka plan sesleri de bu atmosferin önemli bir parçası. Cosmo Sheldrake'in alışılmadık, yer yer tekinsiz müziği, sahnelerin duygusunu açıklamaktan çok onların tuhaflığını artırıyor. Konuşmaların, uğultuların ve müziğin üst üste geldiği anlarda, herkesin bir şey söylemeye çalıştığı ama kimsenin gerçekten dinlemediği bir dünyayı hissediyorum. Bu ses yoğunluğu bana günümüzün iletişim ortamını da düşündürdü: Söyleyecek sözümüz, yorumumuz ve açıklamamız hiç bitmiyor; ama bu kadar gürültünün içinde gerçeğe yaklaşabiliyor muyuz?
Ses ve görüntünün zaman zaman birbirleriyle yarıştığını da düşündüm. Film zaten abartılı karakterler ve gösterişli sahneler üzerinden ilerliyor. Müzik de aynı yoğunlukta devreye girdiğinde, bazı anlarda her şeyin fazla vurgulandığı hissine kapıldım. Oysa kimi sahnelerde biraz sessizlik, görüntünün kendi başına kalması daha etkili olabilirdi.
Filmin anlatısındaki kırılma ise meseleyi başka bir düzleme taşıyor. Başlangıçta gerçek bir felaketin hikâyesini izlediğimizi düşünürken, bunun bir tiyatro oyununun parçası olduğunu öğreniyoruz. Böylece yalnızca yaşananları değil, onların nasıl temsil edildiğini de sorgulamaya başlıyoruz. Bizi izlediğimiz dünyanın gerçekliğine ikna eden neydi? Hikâye mi, görüntüler mi, yoksa sinemanın bizi yerleştirdiği bakış açısı mı? Bu hamleyi düşünsel açıdan ilginç buldum; ancak filmin ilk bölümünde kurduğu gerilimi bir ölçüde dağıttığını da düşünüyorum. Temsil üzerine düşünmeye başladığımızda, felaketin kendisiyle aramıza mesafe giriyor. Film bu mesafeyi bilinçli olarak yaratıyor olabilir. Yine de anlatısal cesaret ile dramatik etki arasında tam bir denge kurabildiğinden emin değilim.
Burada sanatın sınırları üzerine düşünmek kaçınılmaz. Bir felaketi sahneye taşımak, onu anlamak anlamına gelir mi? Bir milyarderi hicvetmek, temsil ettiği düzeni eleştirmek için yeterli midir? Bir filmi izleyip ona gülmek, öfkelenmek ya da üzerine konuşmak, bizi gerçekten başka türlü davranmaya yöneltir mi? Sanatın dünyayı değiştirmek gibi bir yükümlülüğü olduğunu düşünmüyorum. Ama eleştirel bir eseri tüketip kendimizi zaten doğru tarafta hissetmek de mümkün. Digger'a gülmek kolay; onun güç kazanmasını sağlayan düzeni sorgulamak daha zor.
Digger’ın kedisiyle ilişkisi de bu açıdan dikkat çekici. İnsanlarla kurduğu ilişkilerde kendisini sürekli anlatmak, haklı çıkarmak ve kontrolü elinde tutmak isteyen Digger’ın kediyle kurduğu bağ, karakterin başka bir yanını görmemizi sağlıyor. Kedi, onun dünyasında insanlardan farklı bir yerde duruyor; Digger’ın kendisini savunmasını, hikâyesini anlatmasını ya da başkalarını ikna etmesini gerektirmeyen bir varlık. Bu ilişkinin ne kadar sahici olduğu ise ayrı bir mesele. Çünkü Digger’ın kendi içine kapanan dünyasında sevgi bile zaman zaman kendi ihtiyaçlarının ve yalnızlığının bir uzantısı gibi görünüyor. Belki de kedi, onun bütünüyle denetleyemediği, kendisini merkeze koyarak açıklayamadığı nadir ilişkilerden biri. Bu nedenle kediyle kurduğu bağ, Digger’ın insani tarafını görünür kılarken onun yalnızlığını da daha belirgin hâle getiriyor.
Bir şeyi gerçekten anlamaya mı çalışıyoruz, yoksa hakkında inanmak istediğimiz hikâyeyi mi arıyoruz? Belki de post-truth çağının asıl sorunu, gerçeğe ulaşmanın güçleşmesinden önce, onunla yüzleşmek için duyduğumuz isteğin zayıflaması. Gürültü içinde yaşıyoruz; mesele yalnızca gerçeği duyabilmek değil, duyduğumuzda onu kabul etmeye hazır olup olmadığımız.
@detaycılarkulubu - Selçuk Tuna

Yorumlar
Yorum Gönder