Armand - Doğruyu Ararken Kendimizle Ne Kadar Yüzleşebiliyoruz?

 




Armand’ı izlerken ilkokul çağındaki iki çocuk arasında yaşandığı iddia edilen bir olayın perde arkasını merak etmekten ziyade; bir belirsizlik anında biz yetişkinlerin nasıl çileden çıkabildiğini, peşin hükümlerimizi "gerçek" diye nasıl pazarlayabildiğimizi ve kendi doğrularımızı korumak adına nerelere kadar varabileceğimizi izledim.

Hikâye, mesai saati bitmiş, boşalmaya başlayan bir okul binasında geçiyor. Seyirciye detayları tam olarak verilmeyen o gizemli "olay"ın ardından iki çocuğun ebeveynleri ve okul yönetimi aynı masanın etrafında buluşuyor. Dışarıdan bakıldığında herkes gerçeği ortaya çıkarmaya çalışan duyarlı yetişkinler gibi. Ancak toplantı uzayıp hava ağırlaştıkça insan ister istemez fark ediyor: Belki de kimsenin derdi çocukların ne yaşadığı veya hissettiği değil. Masada sanki herkes kendi korkularını, geçmişten kalan hesaplaşmalarını ve birbirlerine duydukları örtük öfkeyi savunma telaşına düşüyor.

İnsan gerçekten hakikati mi arar, yoksa sadece kendi zihnindeki kurguyu doğrulayacak kanıtların mı peşine takılır?

Bu sorunun cevabı filmi anlamakla sınırlı kalmıyor; kendi hayatımızda aldığımız kararları, girdiğimiz vicdani hesaplaşmaları tartarken de önümüze çıkıyor. Çoğumuz zaman zaman bir fikre tutunup sonra o fikri sorgulamak yerine ona siper olabiliyoruz. Üstelik bunu yaparken dahi tamamen "doğrunun ve adaletin tarafında" olduğumuza inanmak şaşırtıcı bir insanlık hali. Filmin belki de en cesur tarafı, anlatının merkezindeki olaya dair tek bir kare bile göstermemesi. Armand ile Jon arasında ne geçtiğini izlemiyoruz; sadece onlar hakkında konuşan, tartışan yetişkinleri seyrediyoruz. Herkesin kendine göre bir açıklaması, son derece ikna edici bir yorumu var. Fakat tuhaf bir şekilde, masadaki anlatı sayısı arttıkça sis perdesi dağılacağına daha da koyulaşıyor.

Yönetmenin bu tercihi oldukça incelikli. Bize ne düşüneceğimizi hazır bir paket halinde sunmuyor; aksine, elimizdeki kısıtlı bilgiyle nasıl kolayca taraf tutabildiğimizi, kendi yargılarımızın bazen ne kadar sığ kalabildiğini aynalıyor. Olayı görmediğimiz için, ister istemez karakterler hakkında hüküm verirken kendi önyargılarımızla yüzleşmek zorunda kalıyoruz. Bir konuda haklı olduğumuza yürekten inanabiliriz; ancak inancımızın şiddeti, her zaman onun doğru olduğunu göstermeyebiliyor.

Hakikatin peşindeki bir bakış, zihnindeki haritanın yanlış olabileceğini baştan kabul etme esnekliğini taşır. Derdi sadece "haklı çıkmak" olan bir tavır ise daha çok kendi anlatısını besleyen detayları cımbızla çekmeye; karşı tarafın söylediği her şeyi bir tehdit gibi görüp yok saymaya meyleder. İki taraf da gerçeği savunduğunu düşünebilir; aradaki temel fark, belki de gerektiğinde kendi yanılma payına kucak açabilmekte saklıdır. Gündelik hayatta da bu tuzağa sıkça düşmüyor muyuz? Bir tartışmaya girdiğimizde bazen önce hükmümüzü verip sonra o hükme uygun gerekçeler arıyoruz. Karşımızdakini ne dediğini anlamak için değil, nasıl bir karşılık vereceğimizi hesaplayarak dinleyebiliyoruz. Hal böyle olunca düşünmek; gerçeğe ulaşmanın değil, egomuzu koruduğumuz bir zırhın adına dönüşebiliyor.

Tøndel, filmdeki bu düşünsel çatışmayı sadece bir tiyatro metni gibi diyaloglara yüklemeyip sinemanın görsel ve işitsel imkânlarıyla somutlaştırmış. Çocukların okulda hiç görünmemesi ve hikâyenin tamamen yetişkinlerin anlatıları üzerinden yürümesi tesadüf olmasa gerek. Çocuk cıvıltısıyla dolması beklenen o devasa, soğuk okul koridorları, yetişkinlerin kendi seslerinin kasvetli yankılarıyla doluyor. Kamera geniş açıyla o boş alanları taradıkça, yetişkinlerin kendi kaygılarını ortadaki belirsizliğe nasıl yansıttıklarını hissetmek mümkün.

Toplantının başındaki o medeni ve diplomatik dil kademeli olarak çökerken yerini gerçeküstü bir gerilime bırakıyor. Özellikle Elisabeth’in yaşadığı histerik bedensel taşkınlıklar, kahkaha ve ağlama krizleri kelimelerin tıkandığı yeri işaret ediyor. Dilin yetersiz kaldığı anlarda beden, zihnin bastırmaya çalıştığı tüm öfke, suçluluk ve çaresizliği fiziksel bir patlamayla görünür kılıyor.


Filmin Elisabeth karakteri üzerinden açtığı anne-oğul dinamiği de sevgi ile hakikat arasındaki o karmaşık ilişkiyi hissettiriyor. Elisabeth oğlunu korumaya çalışırken, aslında farkında olmadan kendi kimliğini, toplumdaki imajını ve anneliğini koruma refleksine bürünebiliyor. Onun çırpınışlarını sadece "kutsal annelik içgüdüsü" olarak görmek eksik kalabilir. Çocuğuna yöneltilen suçlama, Elisabeth’in zihninde doğrudan kendi ebeveynliğine ve bir insan olarak varlığına kesilmiş bir ceza gibi hissettiriyor olabilir.

Gerek bireysel hayatımızda gerekse kurumların işleyişinde, bir an önce sonuca varma telaşı çok tanıdık. Cevapsız kalan her soru zihni yorar. Birini suçlu ilan edip dosyayı rafa kaldırmak, kaybolan kontrol duygusunu bize geçici olarak geri verebilir. Ancak hayatın her sorusu anında çözülecek netlikte durmuyor. Bazen veriler yetersizdir, bazen ihtimaller birden fazladır. Böyle anlarda hemen bir taraf seçmek yerine dürüstçe "Bilmiyorum" diyebilmek, belki de zihinsel bir zayıflık değil, olgun bir duruştur. Armand’ı kıymetli kılan şey de tam olarak bu. Bize sadece bir okul draması izletmiyor; dönüp kendi karar mekanizmalarımızı, birine neden kolayca inanıp diğerinden neden şüphelendiğimizi kendimize sorduruyor.

 

@detaycılarkulubu - Selçuk Tuna

 


Yorumlar

Bu blogdaki popüler yayınlar

Yalnızlığın, Deliliğin ve Kimliğin Çözülüşü

Bir Saatin İçindeki Yedi Yıl

"Belki Düzelir" Tuzağı: Umudun Erteleyici Gücü