Armand - Doğruyu Ararken Kendimizle Ne Kadar Yüzleşebiliyoruz?
Armand’ı izlerken ilkokul çağındaki iki
çocuk arasında yaşandığı iddia edilen bir olayın perde arkasını merak etmekten
ziyade; bir belirsizlik anında biz yetişkinlerin nasıl çileden çıkabildiğini,
peşin hükümlerimizi "gerçek" diye nasıl pazarlayabildiğimizi ve kendi
doğrularımızı korumak adına nerelere kadar varabileceğimizi izledim.
Hikâye,
mesai saati bitmiş, boşalmaya başlayan bir okul binasında geçiyor. Seyirciye
detayları tam olarak verilmeyen o gizemli "olay"ın ardından iki
çocuğun ebeveynleri ve okul yönetimi aynı masanın etrafında buluşuyor.
Dışarıdan bakıldığında herkes gerçeği ortaya çıkarmaya çalışan duyarlı
yetişkinler gibi. Ancak toplantı uzayıp hava ağırlaştıkça insan ister istemez
fark ediyor: Belki de kimsenin derdi çocukların ne yaşadığı veya hissettiği
değil. Masada sanki herkes kendi korkularını, geçmişten kalan hesaplaşmalarını
ve birbirlerine duydukları örtük öfkeyi savunma telaşına düşüyor.
İnsan
gerçekten hakikati mi arar, yoksa sadece kendi zihnindeki kurguyu doğrulayacak
kanıtların mı peşine takılır?
Bu sorunun cevabı filmi anlamakla sınırlı kalmıyor; kendi hayatımızda aldığımız kararları, girdiğimiz vicdani hesaplaşmaları tartarken de önümüze çıkıyor. Çoğumuz zaman zaman bir fikre tutunup sonra o fikri sorgulamak yerine ona siper olabiliyoruz. Üstelik bunu yaparken dahi tamamen "doğrunun ve adaletin tarafında" olduğumuza inanmak şaşırtıcı bir insanlık hali. Filmin belki de en cesur tarafı, anlatının merkezindeki olaya dair tek bir kare bile göstermemesi. Armand ile Jon arasında ne geçtiğini izlemiyoruz; sadece onlar hakkında konuşan, tartışan yetişkinleri seyrediyoruz. Herkesin kendine göre bir açıklaması, son derece ikna edici bir yorumu var. Fakat tuhaf bir şekilde, masadaki anlatı sayısı arttıkça sis perdesi dağılacağına daha da koyulaşıyor.
Yönetmenin bu tercihi oldukça incelikli. Bize ne düşüneceğimizi hazır bir paket halinde sunmuyor; aksine, elimizdeki kısıtlı bilgiyle nasıl kolayca taraf tutabildiğimizi, kendi yargılarımızın bazen ne kadar sığ kalabildiğini aynalıyor. Olayı görmediğimiz için, ister istemez karakterler hakkında hüküm verirken kendi önyargılarımızla yüzleşmek zorunda kalıyoruz. Bir konuda haklı olduğumuza yürekten inanabiliriz; ancak inancımızın şiddeti, her zaman onun doğru olduğunu göstermeyebiliyor.
Hakikatin
peşindeki bir bakış, zihnindeki haritanın yanlış olabileceğini baştan kabul
etme esnekliğini taşır. Derdi sadece "haklı çıkmak" olan bir tavır
ise daha çok kendi anlatısını besleyen detayları cımbızla çekmeye; karşı
tarafın söylediği her şeyi bir tehdit gibi görüp yok saymaya meyleder. İki
taraf da gerçeği savunduğunu düşünebilir; aradaki temel fark, belki de
gerektiğinde kendi yanılma payına kucak açabilmekte saklıdır. Gündelik hayatta
da bu tuzağa sıkça düşmüyor muyuz? Bir tartışmaya girdiğimizde bazen önce
hükmümüzü verip sonra o hükme uygun gerekçeler arıyoruz. Karşımızdakini ne
dediğini anlamak için değil, nasıl bir karşılık vereceğimizi hesaplayarak
dinleyebiliyoruz. Hal böyle olunca düşünmek; gerçeğe ulaşmanın değil, egomuzu
koruduğumuz bir zırhın adına dönüşebiliyor.
Tøndel,
filmdeki bu düşünsel çatışmayı sadece bir tiyatro metni gibi diyaloglara
yüklemeyip sinemanın görsel ve işitsel imkânlarıyla somutlaştırmış. Çocukların
okulda hiç görünmemesi ve hikâyenin tamamen yetişkinlerin anlatıları üzerinden
yürümesi tesadüf olmasa gerek. Çocuk cıvıltısıyla dolması beklenen o devasa,
soğuk okul koridorları, yetişkinlerin kendi seslerinin kasvetli yankılarıyla
doluyor. Kamera geniş açıyla o boş alanları taradıkça, yetişkinlerin kendi
kaygılarını ortadaki belirsizliğe nasıl yansıttıklarını hissetmek mümkün.
Toplantının
başındaki o medeni ve diplomatik dil kademeli olarak çökerken yerini gerçeküstü
bir gerilime bırakıyor. Özellikle Elisabeth’in yaşadığı histerik bedensel
taşkınlıklar, kahkaha ve ağlama krizleri kelimelerin tıkandığı yeri işaret
ediyor. Dilin yetersiz kaldığı anlarda beden, zihnin bastırmaya çalıştığı tüm
öfke, suçluluk ve çaresizliği fiziksel bir patlamayla görünür kılıyor.
Filmin
Elisabeth karakteri üzerinden açtığı anne-oğul dinamiği de sevgi ile hakikat
arasındaki o karmaşık ilişkiyi hissettiriyor. Elisabeth oğlunu korumaya
çalışırken, aslında farkında olmadan kendi kimliğini, toplumdaki imajını ve
anneliğini koruma refleksine bürünebiliyor. Onun çırpınışlarını sadece
"kutsal annelik içgüdüsü" olarak görmek eksik kalabilir. Çocuğuna
yöneltilen suçlama, Elisabeth’in zihninde doğrudan kendi ebeveynliğine ve bir
insan olarak varlığına kesilmiş bir ceza gibi hissettiriyor olabilir.
Gerek bireysel hayatımızda gerekse kurumların işleyişinde, bir an önce sonuca varma telaşı çok tanıdık. Cevapsız kalan her soru zihni yorar. Birini suçlu ilan edip dosyayı rafa kaldırmak, kaybolan kontrol duygusunu bize geçici olarak geri verebilir. Ancak hayatın her sorusu anında çözülecek netlikte durmuyor. Bazen veriler yetersizdir, bazen ihtimaller birden fazladır. Böyle anlarda hemen bir taraf seçmek yerine dürüstçe "Bilmiyorum" diyebilmek, belki de zihinsel bir zayıflık değil, olgun bir duruştur. Armand’ı kıymetli kılan şey de tam olarak bu. Bize sadece bir okul draması izletmiyor; dönüp kendi karar mekanizmalarımızı, birine neden kolayca inanıp diğerinden neden şüphelendiğimizi kendimize sorduruyor.
@detaycılarkulubu - Selçuk Tuna


Yorumlar
Yorum Gönder