Şarlo ve Aptallık: Modern Dünyanın Maskesini Düşüren "Kutsal Budala"

 


Şarlo, bol pantolonu, dar ceketi, melon şapkası ve o kendine has paytak yürüyüşüyle ekranda belirdiğinde, ilk bakışta pek de ciddiye alınacak biri gibi görünmez. Sakar, beceriksiz, bir türlü ayak uyduramayan, dünyanın kurallarını biraz geç anlayan biridir. Sanki herkes nereye gideceğini biliyordur da bir tek o yolunu şaşırmıştır. 

Ama Chaplin’in dünyasında mesele tam da burada başlar. 

Çünkü bazen dünyaya uyum sağlayamayan kişi, dünyaya en yakından bakandır.

Şarlo’nun saflığı yalnızca güldürmek için kullanılan bir özellik değildir. Onun asıl işlevi, herkesin normal kabul ettiği şeylerin tuhaflığını görünür kılmaktır. İnsanların alıştığı için sorgulamadığı davranışlar, kurumlar ve kurallar Şarlo’nun yanında birdenbire garipleşir. Belki de bu yüzden Chaplin sinemasında “aptallık” ile “akıllılık” arasındaki sınır hiçbir zaman kesin değildir.

Bedenin fabrikanın ritmine karışması

Modern Zamanlar’da Şarlo’nun montaj bandının başında somun sıktığı sahne, bunun en açık örneklerinden biridir. Aynı hareketi durmadan tekrar eder. Bir süre sonra hareket onun iradesinden çıkar. Elleri çalışmaya devam ederken zihni de o hareketin içine çekilir. Fabrikadan çıktığında bile gördüğü yuvarlak nesnelere elini uzatır; bir kadının elbisesindeki düğmeler bile sıkılması gereken somunlara dönüşür.

Fabrika artık arkasında değildir. İçindedir. İşçinin zamanı, bedeni ve dikkati üretimin ritmine bağlanmıştır. İnsan makineye dönüşmez belki; ama makinenin hareketi insanın içine yerleşir. 

Sonra o meşhur yemek makinesi gelir. İşçinin yemek yemesi bile gereksiz bir zaman kaybına dönüştürülmek istenir. Şarlo’nun ağzına yemek tıkıştıran, yüzüne çorba sıçratan bu tuhaf makine, verimlilik fikrinin nereye kadar götürülebileceğini gösterir. İnsanın yemek yemesi bile üretimin önünde bir engelse, geriye insanın kendisinden ne kalır? Chaplin burada uzun uzun konuşmaz. Makine konuşur. Çarklar döner. Şarlo ezilir. Ve biz güleriz.

Bir süre sonra gülüşümüzün içinde başka bir şey olduğunu fark ederiz.


Her şeyin bir kurala dönüştüğü yerde

Şarlo yalnızca fabrikada değil, toplumun düzeninde de sürekli yanlış yere basar.

Modern Zamanlar’da yolda bulduğu kırmızı bayrağı, düşmesin diye alıp arkasından yürür. Tam o sırada arkasında bir işçi kalabalığı belirir. Şarlo bir anda kalabalığın önünde yürüyen adama dönüşür. Birkaç saniye önce yerde bulduğu bayrak, onu hiç bilmediği bir dünyanın içine sokmuştur. Polis gelir. Şarlo ne yaptığını bile tam olarak anlamadan tutuklanır. Sahnenin komikliği burada yatar ama tuhaflığı daha büyüktür: Bir insanın ne yaptığına değil, nasıl göründüğüne bakılır. Bayrak vardır, kalabalık vardır, dolayısıyla bir suç da olmalıdır. Düzen, bazen anlamaktan çok sınıflandırmakla ilgilenir. Şarlo’nun başına gelenler bu yüzden yalnızca talihsizlik değildir. Onun dünyasında insanlar sürekli bir şeylerin içine yerleştirilir: işçi, suçlu, dilenci, zengin, saygın insan... Şarlo ise hiçbir kutuya tam olarak sığmaz.

Belki de başına gelenlerin bir kısmı bundan kaynaklanır.


Zengin adam ayıldığında

Şehir Işıkları’nda başka bir tür aptallık çıkar karşımıza. Şarlo, intihar etmeye çalışan zengin bir adamın hayatını kurtarır. Adam sarhoştur. O sırada Şarlo onun en yakın dostudur. Evine götürür, onunla dostluk kurar, cömert davranır.

Sonra sabah olur.

Adam ayılır.

Ve Şarlo yeniden bir yabancıdır. Gece boyunca kurulmuş yakınlık, sabahın ışığında ortadan kalkmıştır.

Burada Chaplin’in yaptığı şey, zenginliği doğrudan suçlamak değildir. Daha ince bir şey yapar. İnsanların birbirlerini nasıl gördüklerine bakar. Sarhoşken sınırlar ortadan kalkmıştır. Ayıldığında sınırlar geri gelir. Belki de adamın sarhoşluğu gerçeği bozmadı. Tam tersine, bir süreliğine başka bir gerçeği ortaya çıkardı.


Aptallığın en büyük biçimi

Chaplin’in “aptallık” meselesi Büyük Diktatör’de bambaşka bir yere ulaşır. Adenoid Hynkel’in dünya şeklindeki balonla dans ettiği sahneyi düşünün. Dünyayı yönetmek isteyen bir adam, dünyanın küçük bir kopyasıyla oynar. Onu havaya atar, yakalar, kollarının arasında tutar. Bir çocuk gibi.

Sahne komiktir.

Ama komedinin içinde giderek rahatsız edici bir şey belirir. Çünkü oynadığı şey bir oyuncak değil, dünyadır. Hynkel'in iktidar tutkusu, bir çocuğun oyuncağına sahip olma arzusuna kadar indirgenir. Dünya onun için insanların yaşadığı bir yer olmaktan çıkar; sahip olunacak bir nesneye dönüşür.

Sonra balon patlar. Bir anlığına her şey susar. Diktatörün elinde dünya yoktur artık.

Sadece boşluk vardır. 

Chaplin’in burada yaptığı şey, diktatörü yalnızca gülünç göstermek değildir. İktidarın kendisini bir tür çocukluk haline getirir: sahip olmak, hükmetmek, herkesten büyük olmak, her şeyi kendi etrafında döndürmek. Ama Chaplin’in asıl sorusu belki de diktatörden daha büyüktür. Bir insanın bu kadar anlamsız bir hırsı olabilir. Peki milyonlarca insan buna nasıl eşlik eder?


Şarlo neden hâlâ burada?

Şarlo’nun dünyasında garip olan çoğu zaman Şarlo değildir. Garip olan dünyadır.

O, işini doğru yapamadığı için başına dert açar. İnsanlar ona güler. Kurallara uyamaz. Yanlış zamanda yanlış yerde bulunur. Bazen ne yapması gerektiğini gerçekten bilmez. Ama tam da bu yüzden, herkesin doğru kabul ettiği şeyleri sorgulamadan yapanlardan daha fazla şey görür.

Belki Şarlo’yu “Kutsal Budala”ya yaklaştıran da budur. Kutsal Budala, dünyayı bilmediği için değil, dünyanın bildiği şeylere inanmaya yanaşmadığı için farklıdır. Şarlo'nun bilgeliği de böyle bir bilgeliğe benzer.  O, modern dünyanın dilini iyi konuşamaz. Verimlilikten, düzenden, otoriteden, saygınlıktan pek anlamaz. Ve belki de bu yüzden onların neye dönüştüğünü görebilir.

Şarlo yürür.

Pantolonu düşecek gibidir, ayakkabıları ayağına büyük gelir, şapkası başında hafifçe eğridir. Arkasında fabrikalar, polisler, zenginler, diktatörler, kalabalıklar kalır. O ise yürümeye devam eder.

Dünyaya ayak uyduramadığı için mi?

Yoksa bazen insan kalmanın ilk şartı, dünyanın hızına biraz geç kalmak mıdır?

 

@detaycılarkulubu - Selçuk Tuna

Yorumlar

  1. Kalemine sağlık.... Charlie chaplin nın gerçek hayatıyla ilgili bir şeyler öğrendikçe yarattığı Şarlo karakteri daha da ilginç geliyor.

    YanıtlaSil

Yorum Gönder

Bu blogdaki popüler yayınlar

Yalnızlığın, Deliliğin ve Kimliğin Çözülüşü

Bir Saatin İçindeki Yedi Yıl

"Belki Düzelir" Tuzağı: Umudun Erteleyici Gücü