Don Kişot'u Öldüren Adam
Bir sabah uyanıp dünyaya baktığımızda her şey yerli yerinde görünür. Evler evdir, sokaklar sokak, insanlar kendi isimlerinin ve alışkanlıklarının içinde yaşar; eşyaların ne olduğu, ne işe yaradığı, yolların nereye çıktığı aşağı yukarı bellidir. Bir ağaca baktığımızda onun bir ağaç olduğunu biliriz, bir değirmenin karşısına geçtiğimizde ise orada gördüğümüz şeyin bir değirmen olduğunu düşünürüz. Dünya kendisini bize uzun zamandır açıklamış gibidir ve biz de bu açıklamayı sorgulamadan kabul ederiz. Belki de yetişkin olmanın en görünmez taraflarından biri budur: Bir süre sonra dünyayı yeniden keşfetmek yerine, onun daha önce yapılmış açıklamalarını kullanmaya başlarız.
Don Kişot'un dünyası ise böyle değildir. O, önüne konulan açıklamalarla yetinmez. Bir yel değirmeninin kollarını döndüren rüzgârda devlerin hareketini görür, köhne bir hanı bir kaleye dönüştürür, sıradan bir köylü kadınını kendi zihninde Dulcinea'ya çevirir. Onun için yollar yalnızca bir yerden başka bir yere ulaşmanın aracı değildir; yolun kendisi, henüz yaşanmamış bir hayatın ihtimalini taşır. Çevresindeki insanlar bütün bunları gördüğünde onun delirdiğini düşünür. Belki gerçekten de delidir.
Miguel de Cervantes'in Don Kişot'u dört yüz yıldan fazla bir zamandır bizimle birlikte. Her dönem onu kendi anlayışına göre yeniden yorumluyor, bazen gülünç bir şövalyeye, bazen romantik bir hayalpereste, bazen de gerçeklikle ilişkisini kaybetmiş bir adama dönüştürüyor. O, insanın gördüğü dünya ile zihninde kurduğu dünya arasındaki o belirsiz bölgede yaşıyor. Terry Gilliam'ın uzun ve neredeyse filmin hikâyesine dönüşen yapım sürecinin ardından tamamlayabildiği Don Kişot'u Öldüren Adam da tam olarak bu bölgeye yerleşiyor ve Cervantes'in dört yüz yıl önce açtığı kapıdan bugünün dünyasına giriyor.
Önce Don Kişot'un neden bu kadar rahatsız edici bir karakter olduğunu düşünmek gerekiyor. Çünkü onun dünyasında nesnelerin anlamı henüz kesinleşmemiştir. Bizim dünyamızda ise anlamlar çoktan yerlerine yerleştirilmiştir. Çocukken bunun böyle olmadığını hatırlamak kolaydır. Bir sandalye yalnızca oturmak için kullanılan bir eşya değildir; birkaç çocuk yan yana geldiğinde gemiye, kaleye ya da bir uzay aracına dönüşebilir. Bir karton kutu ev olur, bir çarşaf başka bir dünyanın gökyüzünü örter, elimizdeki sopa bir anda atın kendisi haline gelir. Çocuk, nesnenin ne olduğunu bilmediğinden değil, bildiği şeyin onun ne olabileceğini sınırlamasına henüz izin vermediğinden böyle davranır.
Sonra büyürüz ve dünyanın sözlüğünü öğreniriz. Masanın masa, yolun yol, ağacın ağaç, insanın da belirli bir kimlik olduğunu kabul ederiz. Bütün bunlar elbette hayatı mümkün kılar; aksi halde gündelik yaşamın içinde yolumuzu bulmak zor olurdu. Fakat bunun yanında fark etmeden başka bir şey daha gerçekleşir. Bir süre sonra gördüğümüz şeyle bildiğimiz şey birbirine yaklaşır ve zihnimiz artık karşısındaki nesneyi yalnızca olduğu haliyle değil, daha önce öğrendiği anlamla birlikte görmeye başlar. Bir ağaca baktığımızda ağacın kendisinden çok, “ağaç” kavramını görürüz. Bir insanla karşılaştığımızda da çoğu zaman o insanın kendisinden önce onun hakkında oluşturduğumuz fikri görürüz.
Don Kişot'un itirazı biraz buna benziyor. O, dünyanın bize verdiği ilk anlamla yetinmiyor. Bir şeyin ne olduğunu bilmenin, onun başka bir şey olabileceğini düşünmemize engel olmaması gerektiğini hatırlatıyor. Bu yüzden yel değirmenlerine saldırdığında biz gülüyoruz. Çünkü değirmenlerin dev olmadığını biliyoruz. Fakat belki de burada sorulması gereken soru, Don Kişot'un yanılıp yanılmadığı değil, bizim gördüğümüz şeyden ne kadar emin olmamız gerektiğidir. Bir değirmenin gerçekten yalnızca değirmen olması, onun bir insanın zihninde taşıyabileceği bütün anlamları tüketmeye yeter mi?
Elbette değirmen fiziksel olarak dev değildir. Fakat Cervantes'in meselesi zaten hiçbir zaman fiziksel gerçekliğin ne olduğu değildi. Mesele, insanın gerçeklikle kurduğu ilişkinin yalnızca gördüğü şeylerden ibaret olup olmadığıydı. Bir insanın yüzüne bakıp onu tanıdığımızı düşünebiliriz; oysa onun geçmişinde bizim hiçbir zaman bilmeyeceğimiz yıllar vardır. Bir şehrin sokaklarında dolaşabilir, binalarını, meydanlarını ve caddelerini görebiliriz; fakat o şehrin içinde yaşanmış hikâyelerin çoğu gözümüzün önünde değildir.
Gilliam'ın filminde Toby'nin başına gelenler bu yüzden önemlidir. Başlangıçta o da Don Kişot hikâyesinin dışında durduğunu düşünür. Film çekmektedir, oyuncular rol yapmaktadır ve bütün bunların sınırları bellidir. Don Kişot kılığına girmiş yaşlı adam yalnızca bir oyuncudur; Toby ise gerçek hayatın içinde, olup bitenleri bilen, kendisini bu tuhaf dünyanın dışında tutabilen kişidir. Fakat Gilliam'ın kurduğu dünya ilerledikçe bu güvenli mesafe ortadan kalkmaya başlar.
Aslında sanatın gücü biraz da burada değil midir? Bir film izleriz, kitap okuruz, bir tabloya bakarız ve sonra hayatımıza kaldığımız yerden devam ederiz. Fakat bazen o sanat eserinin içinde bize ait bir şey buluruz ve fark etmeden onu kendi hayatımıza taşırız. Film bitmiştir, kitap kapanmıştır, sergi salonundan çıkmışızdır; fakat dünyaya bakışımızın küçük bir yerinde bir şey değişmiştir. Daha önce dikkat etmediğimiz bir ayrıntıyı görmeye başlamış, yıllardır alıştığımız bir şeyi başka türlü düşünmüşüzdür. Kurmaca dediğimiz şey, gerçek hayatın içine sızmış ve orada kendisine küçük bir yer açmıştır.
Don Kişot'un trajedisi hayal kurması değildir; hayalini, herkesin gerçeklik dediği şeyin karşısında savunmak zorunda kalmasıdır. Dünya hayalperestlere karşı pek sabırlı değildir. İnsanlardan ayaklarını yere basmalarını, mantıklı olmalarını, mümkün olanın sınırlarını bilmelerini ister. Bütün bunlar yaşamayı kolaylaştırır ve hatta çoğu zaman gereklidir. Fakat insanlığın hikâyesine biraz daha uzaktan baktığımızda, bugün bize sıradan görünen pek çok şeyin bir zamanlar saçma, imkânsız ya da gerçekdışı bulunduğunu görürüz. Uçmak, okyanusların derinliklerine inmek, başka bir gezegene ulaşmak ya da makinelerin insan düşüncesine benzeyen işler yapabileceğini düşünmek, gerçekleşmeden önce birilerinin zihninde kurulmuş ihtimallerdi.
Bu yüzden Don Kişot'u yalnızca deli olarak görmek bize rahatlık sağlar. Onu deli ilan ettiğimizde artık söyledikleriyle ilgilenmek zorunda kalmayız. Yel değirmenleri dev değildir ve mesele kapanır.
Modern dünya bize her şeyi açıklamak konusunda olağanüstü bir güce sahip. Nerede olduğumuzu, ne yiyeceğimizi, hangi filmi izleyeceğimizi, hangi kitabın önemli olduğunu, hangi şehrin görülmeye değer olduğunu, hatta bir insan hakkında ne düşünmemiz gerektiğini bile söyleyen sistemlerin içinde yaşıyoruz. Bir yere gitmeden orayı görebiliyor, bir insanı tanımadan onun hakkında yüzlerce bilgiye ulaşabiliyor, bir kitabı okumadan hakkında yazılmış yorumları biliyor, bir filmi seyretmeden onun nasıl olduğunu öğrenebiliyoruz. Bilgi hiç olmadığı kadar fazla, fakat hayret için bıraktığımız alan giderek küçülüyor.
Belki modern insanın kaybettiği şey hayal gücünden önce hayret duygusudur. Oysa biz açıklanmamış şeylerden çoğu zaman rahatsız oluyoruz. Bir insanın ne olduğunu hemen bilmek, bir olayın nedenini hemen bulmak, bir hikâyenin sonunu önceden öğrenmek istiyoruz. Belirsizlik bizi huzursuz ediyor. Don Kişot ise belirsizliğin içinde yaşamaktan korkmuyor. Onun dünyasında bir han gerçekten bir kale olabilir; çünkü henüz hiçbir şey son anlamına ulaşmamıştır.
Bu yüzden Don Kişot biraz komik, biraz hüzünlü ve biraz da tehlikelidir. Komiktir, çünkü gerçekliğin ortak kurallarına uymaz. Hüzünlüdür, çünkü gördüğü şeyi başkalarına anlatamaz. Tehlikelidir, çünkü insanlara dünyanın göründüğü kadar tamamlanmış olmadığını hatırlatır.
Cervantes onu öldürmedi. Gilliam da öldürmedi. Belki Don Kişot'u her çağ kendi biçiminde öldürüyor. Bir çocuğa dünyayı fazla ciddiye almayı öğrettiğimizde, bir hayalpereste gerçekçi olmasını söylediğimizde, bir sanatçıdan yalnızca gördüğümüzü göstermesini istediğimizde, bir insana kendisinden önce belirlenmiş sınırların içinde yaşamasını öğütlediğimizde onun içindeki o tuhaf, huzursuz ve meraklı tarafı biraz daha susturuyoruz. Sonra bir gün gerçekten bir yel değirmeninin önünde duruyoruz ve yalnızca bir değirmen görüyoruz. Bunda elbette yanlış bir şey yok. Değirmen gerçekten değirmendir. Fakat belki hayatın bütün meselesi, onun yalnızca bundan ibaret olup olmadığını zaman zaman sorabilmektir. İnsanın dünyayla kurduğu ilişki yalnızca gördüğü şeylerden oluşmuyor. Hatırladıkları, özledikleri, korktukları, hayal ettikleri ve henüz gerçekleşmemiş ihtimaller de bu dünyanın içinde bir yer tutuyor. Belki Don Kişot'un bize bıraktığı en önemli miras, dünyayı yanlış görme hakkından çok, onu tek bir biçimde görmek zorunda olmadığımızı hatırlatmasıdır.
Yel değirmenleri gerçekten sadece değirmen olabilir. Fakat bazen insanın onlara bakarken devleri de görebilmesi gerekir. Çünkü mesele devlerin gerçekten orada olup olmaması değildir. Mesele, dünyaya bakışımızı yalnızca bize gösterilenle sınırlayıp sınırlamayacağımızdır. Don Kişot'un dört yüz yıldır hâlâ bizimle birlikte dolaşmasının nedeni budur: Bize, dünyanın sandığımız kadar tamamlanmış olmadığını ve bazen gerçekliğin içinde yeni bir ihtimal görebilmek için önce biraz hayalperest olmamız gerektiğini hatırlatır.
@detaycılarkulubu - Selçuk Tuna

Yorumlar
Yorum Gönder