Nolan’ın Odysseia’sı

 



Destanı hiç okumamış ya da yalnızca adını duymuş okurlar için kısaca…

Odysseia, Antik Yunan ozanı Homeros’a atfedilen ve MÖ 8. yüzyılda yani günümüzden yaklaşık 2.800 ila 3.000 yıl önce  sözlü anlatı geleneğinin içinden çıkıp yazıya geçirildiği düşünülen bir metindir. Anlatılan hikâye ise MÖ 12. yüzyılda yaşandığı kabul edilen meşhur Troya Savaşı’nın hemen ertesinde başlar ve savaşın kazanan taraftaki mimarlarından İthaka Kralı Odysseus’un evine dönüş mücadelesini odağına alır.

Odysseus, surların yıkılması ve savaşın noktalanmasıyla birlikte karısı Penelope’ye, yola çıktığında henüz bir bebek olan oğlu Telemakhos’a ve krallığı İthaka’ya kavuşmak üzere yelken açar. Ne var ki planlanan basit bir deniz seferi, Ege’nin hırçın sularından başlayıp Akdeniz’in haritasız tekinsizliklerine uzanan amansız bir sürgüne dönüşür. Tek gözlü dev Polyphemos’un karanlık mağarası, büyücü Kirke’nin zamanı uyuşturan adası, Sirenler’in kayalıklarda çınlayan ölümcül şarkıları, Skylla ile Kharybdis’in insanı yutan dar boğazı ve ölülerin fısıldadığı Yeraltı Dünyası... Gerçek coğrafyayla mitolojik kâbusların iç içe geçtiği bu her durakta Odysseus, hem Olympus’un gazaplı tanrılarıyla hem de kendi yazgısıyla dövüşmek zorunda kalır.

Odysseus, Poseidon’un oğlu olan dev Polyphemos’u alt etmeyi başarır; fakat hemen ardından kibrine yenik düşüp deve gerçek adını bağırır. Bu böbürlenme, denizlerin tanrısı Poseidon’u çileden çıkarır. Poseidon eve dönüş yolunu lanetler ve Odysseus’un başına yıllarca çökecek olan felaketler silsilesinin kapısını aralar. O sırada İthaka’da ise zaman neredeyse askıya alınmıştır. Karısı Penelope, öldüğüne neredeyse kesin gözüyle bakılan kocasını inatla beklerken; saraya çöreklenip tahta ve servete konmak isteyen arsız talipleri, gündüzleri örüp geceleri gizlice söktüğü o meşhur dokumayla yıllarca oyalar. Babasını hiç tanımadan büyüyen oğlu Telemakhos ise bir yandan saraydaki bu çürümeyle yüzleşir, bir yandan da kocasız ve kralsız kalan toprakların gölgesinde babasının izini sürmek üzere yola çıkar.

 

 Nolan’ın Odysseia’sı


Sinema salonundan çıktığımda aklımda ilk kalan şey hikâye değildi. Kafamın içinde zonklayan o ağır ses tasarımı ve gözlerimin arkasına yerleşmiş gibi duran devasa Ege dalgalarıydı. Sanki film bitmişti ama deniz hala üzerime yürüyordu. O an şunu düşündüm: Birbirinden çok farklı filmler çeken Nolan Homeros'un üç bin yıllık destanını nasıl anlatmış? Cevabı çok açıktı. Biçimi, Hollywood'un cilalı ve dijital efektlere yaslanan klasik kılıç-sandalet sinemasından çıkartmış ve yerine gerilimi yüksek, üç saat boyunca ağırlaşan bir felaket hikayesi kurmuş...

Karşımızda düz bir hatta ilerleyen bir macera filmi değil, hafızanın ve zamanın iç içe geçtiği parçalı bir anlatı var. Filmin gerçek inşası sette değil, kurgu masasında yapılmış hissi veriyor. Hikaye üç ayrı zaman düzlemine ayrılıyor: Odysseus'un denizlerde süren sürgünü, Penelope'nin durmuş zamana dönüşen bekleyişi ve Odysseus'un zihninde büyüyen kırılmalar. Kirke'nin adasında birkaç gün geçmiş gibi görünen bir bölümün hemen ardından İthaka'da yılların Penelope'nin yüzüne bıraktığı izleri yakından görüyoruz.  Fakat bu tercih filmin aynı zamanda en tartışmalı yanı. Nolan'ın zamanı matematiksel bir problem gibi ele alma tutkusu burada da hissediliyor. Bu yapı ustalıklı; ama zaman zaman karakterlerin acısını geri plana itiyor. Odysseus'un yaşadığı kayıpları hissedip bağ kurmak yerine, izleyici kendisini anlatının hangi zaman katmanında bulunduğunu çözmeye çalışırken bulabiliyor. Duygunun yerini zaman zaman kurgu mantığı alıyor.

Görsel dünyada da alışıldık mitolojik estetikten özellikle kaçınılmış. Parlak mermerler, altın zırhlar ve kartpostal güzelliğindeki antik kentler yerine karanlık, nemli ve tekinsiz bir dünya kurulmuş. Işığın kullanımı, Caravaggio'nun ışık-gölge tekniğini anımsatıyor. Karanlığı yaran birkaç meşale, yüzlerdeki korkuyu ve yorgunluğu ortaya çıkarıyor. Polyphemos'un mağarası ya da yamyam Laistrygonlar'ın saldırıları ise Goya'nın Siyah Resimler serisini hatırlatıyor. Özellikle Satürn Oğlunu Yerken tablosundaki o çiğ vahşet duygusu, filmin birçok sahnesine sinmiş durumda. 

Filmin tercihleri arasında dijital efekt kullanımını sınırlaması da var. Deniz sahnelerinde bunun karşılığını hemen hissediyorsunuz. Fırtınaların ağırlığı, geminin dalgalar arasında savruluşu ve suyun kameraya çarpan gerçek dokusu, bilgisayar efektlerinin veremediği fiziksel hissi yaratıyor. IMAX kameralarının sağladığı devasa ölçek sayesinde deniz sadece bir fon olmaktan çıkıyor; filmin ikinci başkarakterine dönüşüyor. Bazen kadraja giren su damlaları, bazen ufku kaplayan gri gökyüzü, bazen de objektifin daralıp genişleyen bakışı... Bütün bunlar Odysseus'un yalnızlığını görünür kılan unsurlar haline geliyor.

Mitolojik göndermelerde de benzer bir yaklaşım göze çarpıyor. Nolan, destandaki olayları birebir yeniden üretmekten çok onların simgesel anlamlarını öne çıkarıyor. Hades'e iniş, fiziksel bir yeraltı yolculuğundan çok vicdanın derinliklerine yapılan bir iniş gibi tasarlanmış. Çoban Eumaios ve yaşlı köpek Argos, sadece destana selam veren ayrıntılar değil; zamanın insanı nasıl değiştirdiğini ölçen sessiz tanıklar olarak kullanılıyor. Polyphemos'a "Benim adım Hiç kimse" diyen Odysseus'un o ünlü cümlesi, filmin tamamına yayılan kimlik meselesinin merkezine yerleşiyor. İlginç olan ise devin kendisi. Nolan devasa bir bilgisayar üretimi yaratık göstermek yerine sesi, gölgeyi ve karanlığı kullanmayı tercih ediyor. Görmediğimiz şey, gördüğümüzden daha korkutucu hale geliyor. Sirenler de benzer biçimde ele alınmış. Karşımıza büyülü kadın figürleri çıkmıyor; bunun yerine insan zihnini kuşatan ve giderek çekilmez olan frekanslar duyuyoruz. Direğe bağlı Odysseus'un kulaklarından sızan kan, bu ses saldırısını doğrudan fiziksel bir deneyime dönüştürüyor. Yine de burada bir eksiklik hissediliyor. Nolan'ın mitolojiyi sürekli açıklanabilir ve rasyonel bir zemine çekme arzusu, destanın o belirsiz ve büyüleyici havasını zaman zaman zayıflatıyor. Doğaüstü olan, psikolojinin ve fiziğin sınırlarına çekildikçe masalın büyüsünden de bir miktar uzaklaşılıyor.

Nolan’ın ses ve müzik kullanımına gelince, filmin sinematik gücü burada tam anlamıyla devleşiyor. Hans Zimmer ve Ludwig Göransson üslubunun o yırtıcı dokusunu hissettiren müzik kullanımı, sahnelerin arkasında çalan basit bir fon melodisi değil; Odysseus’un zihnindeki yıkımı ve denizdeki fırtınayı canlı tutan devasa bir enstrümana dönüşüyor. Klasik orkestral besteler yerine bas frekansların, ritmik kalp atışını andıran davulların ve tiz metalik seslerin baskın olduğu bu müzikal yapı beni çok etkiledi. Özellikle Sirenler sahnesinde müziğin bir melodi olmaktan çıkıp doğrudan zihni zorlayan ve fiziksel bir baskı yaratan bir frekans saldırısına dönüşmesiyle, müziğin aniden kesilip yerini sadece dalga ve rüzgâr sesine bıraktığı o klostrofobik sessizlik anları, filmin ses tasarımının anlatıdaki işlevini açık biçimde görünür kılıyor.


@detaycılarkulubu - Selçuk Tuna


 

 


Yorumlar

Yorum Gönder

Bu blogdaki popüler yayınlar

Yalnızlığın, Deliliğin ve Kimliğin Çözülüşü

Bir Saatin İçindeki Yedi Yıl

"Belki Düzelir" Tuzağı: Umudun Erteleyici Gücü