Gitmek İsteyene "Neden?" Demeden Önce

 





Marc Forster’ın 2005 yapımı Stay filmi ilk izlendiğinde herkesi aynı yerden yakalayan bir film değil. Kimileri için fazlasıyla gösterişli, hatta yer yer ne yaptığını belli etmekten çok seyircinin kafasını karıştırmaya çalışan bir film. Kimileri içinse bütün o tuhaf geçişlerin, birbirine karışan mekânların ve zaman duygusunun altında oldukça hüzünlü bir hikâye var. Ben ikinci tarafa daha yakınım. Stay’in asıl meselesi “sonunda ne olacak?” sorusundan çok, bir insanın gerçeklikle bağı koparken çevresinde olup bitenlerin nasıl değişebileceği.

Stay zamanı ve mekânı normal bir hikâyedeki gibi kullanmıyor. Bir yerden başka bir yere geçerken arada ne olduğunu bazen fark etmiyoruz bile. Bir karakter başka bir sahnede sanki biraz önceki konuşmanın devamını yapıyormuş gibi karşımıza çıkıyor. Aynı yüzler, aynı cümleler, aynı mekânlar birbirine karışıyor. İlk başta bunlar biraz “bakın, film ne kadar zekice” gösterisi gibi gelebiliyor. Ama film ilerledikçe bu biçimsel oyunların başka bir anlam kazandığını hissediyorsunuz.

Henry’nin dünyasına yaklaştıkça şehir de değişiyor. New York’un kalabalık, canlı ve gerçek şehir görüntüsü giderek bir rüyaya benzemeye başlıyor. İnsanlar birbirlerinin içinden geçiyor gibi, mekânlar birbirine bağlanıyor, zaman sanki bir türlü ilerlemiyor. Forster bunu özellikle geçişlerde çok kullanıyor. Bir kapıdan giriyoruz, başka bir yere çıkıyoruz; bir karakteri takip ediyoruz, kamera hareket ederken sahne değişiyor. İlk bakışta sadece görsel bir numara gibi duran bu tercihler, filmin sonunda daha anlaşılır hale geliyor. Ama Stay’i yalnızca bir kurgu bilmecesi olarak izlemek bence filmin en önemli tarafını kaçırmak olur. 

Filmin merkezinde Henry ile Sam arasındaki ilişki var. Sam başlangıçta Henry’nin intihar etmesini engellemeye çalışan bir psikiyatrist. Fakat zaman geçtikçe onun için mesele mesleki bir sorumluluğun ötesine geçiyor. Henry’yi anlamaya çalışıyor. Onunla konuşuyor, peşinden gidiyor, söylediklerinin arkasında başka bir şey olup olmadığını anlamaya çalışıyor.

Belki de filmin en dokunaklı tarafı bu.

Bazen bir insanın ihtiyacı olan şey büyük bir çözüm değildir. Birinin yanında olmasıdır. Onu hemen düzeltmeye çalışmadan dinlemesidir. “Bunu neden yapıyorsun?” diye yargılamak yerine, “Sana ne oldu?” diye sorabilmesidir. Sam’in Henry’ye yaklaşımında giderek böyle bir taraf oluşuyor. Ryan Gosling’in Henry’si de bu yüzden önemli. Karakter sürekli olarak sanki bir şey anlatmak istiyor ama kelimeler ona yetişemiyor. Birkaç sahnede özellikle bunu hissediyorsunuz. Henry’nin davranışları açıklanmıyor; daha çok sezdiriliyor. Gosling’in oyunculuğunda da buna uygun bir donukluk var. Sanki bulunduğu yerde ama aslında çoktan başka bir yere gitmiş gibi.

Filmin en çok eleştirilen tarafı da burada ortaya çıkıyor. Stay, seyircisine her şeyi açıklamıyor. Hatta bazen açıklamak yerine daha da karmaşıklaştırıyor. Semboller, tekrarlar ve görsel oyunlar zaman zaman filmin duygusunun önüne geçiyor. Özellikle ilk izleyişte insan “Tam olarak ne oluyor?” sorusuna fazla takılabiliyor. Bu yüzden Stay’in finalini yalnızca bir “twist” olarak görmek bana haksızlık olur gibi geliyor. Çünkü filmin sonunda önemli olan şaşırmamız değil. Bir insanın hayatının son anlarında geride bıraktığı görüntülerin, insanların ve duyguların nasıl birbirine karışabileceğini görmek.

Filmin adı da bu açıdan daha anlamlı hale geliyor: Stay.

Kal.

Jean-Paul Sartre’ın vurguladığı gibi, ötekinin bakışı bizi hem hapseden hem de kuran bir şeydir. Ancak yargılamayan, analiz etmeyen ve sadece orada duran bir bakış; bireye "hâlâ bu dünyanın parçasıyım" hissini geri verir. Belki filmin bütün meselesi aslında bu tek kelimede toplanıyor. Bir insanın kendisini dünyadan tamamen çekmek üzere olduğu anda ona ulaşmaya çalışmak. Varoluşun eşiğinde duran bir zihin için "neden?" sorusu, sanıldığı gibi bir anlama çabası değil; çoğunlukla eylemi rasyonelleştirme, yani mantık sınırlarına hapsetme gayretidir. Birey kendisini dünyadan çekme noktasına geldiğinde, zihnin nedensellik ilkesi zaten çökmüştür. Ona yöneltilen her "neden" sorusu, muhatabını kendi karanlık labirentine dönmeye ve eylemine gerekçeler inşa etmeye zorlar. İntihar fikri veya köklü bir kopuş arzusu, nedenlerle açıklanabilecek bir zihinsel süreçten ziyade, varoluşsal bir yalıtılmışlık ve "öteki" ile kurulan bağın kopması halidir.

Stay kusursuz bir film değil. Zaman zaman fazla stilize, zaman zaman gereğinden fazla gizemli ve bazı sahnelerinde kendi zekâsına fazla güveniyor. Ama bütün bunların altında gerçek bir hüzün var. Film bittikten sonra akılda kalan da çözülmüş bir senaryo bulmacasından çok bu hüzün oluyor.


@detaycılarkulubu - Selçuk Tuna


Yorumlar

Bu blogdaki popüler yayınlar

Yalnızlığın, Deliliğin ve Kimliğin Çözülüşü

Bir Saatin İçindeki Yedi Yıl

"Belki Düzelir" Tuzağı: Umudun Erteleyici Gücü