Birlikteyken Eksilmek

 


Noah Baumbach’ın yazıp yönettiği Marriage Story, bir “aşkın bitişi” hikâyesi olmaktan çok, sevginin varlığını koruduğu hâlde ilişkinin neden sürdürülemez hâle geldiğini inceler. Charlie narsistik değildir; ancak merkezci bir karakterdir. Nicole başlangıçta bu yapının parçası olmayı seçer; fakat zamanla kendi oyunculuk kimliğinin eşinin kariyerine eklemlendiğini fark eder. “Onun hikâyesinde rol alan” kişi olmaktan çıkıp kendi hikâyesinin öznesi olmak ister. Boşanmaya giden ilk kırılma burada başlar: Sevgi sürerken özne olma ihtiyacı bastırılamaz hâle gelir. 

Charlie kendini “iyi eş” olarak görür; Nicole’ün yeteneğini takdir eder. Ancak karar mekanizmaları çoğunlukla onun etrafında döner. Nicole uzun süre bunu adlandırmaz; çünkü çatışma çıkarmamak, düzeni sürdürmek daha kolaydır. Fakat inkâr edilen çelişki büyür. Boşanma aşamasına gelmelerinin temel nedeni, bu asimetrinin artık konuşulamaz değil, taşınamaz hâle gelmesidir. Artık ilişki dediğimiz şey iki tamamlanmış öznenin birleşmesi değil; iki çelişkili öznenin sürekli müzakeresidir. 

Başlangıçta terapi denemesi vardır; fakat Charlie süreci ciddiye almaz, Nicole ise duygularını doğrudan ifade etmekte gecikmiştir. Söylenmeyen duygular birikir. Apartman kavgasında patlayan öfke, yılların bastırılmış cümleleridir. O sahnede ikisi de haklıdır ve ikisi de yaralıdır. Tam da bu yüzden ilişki geri dönülmez bir eşiğe gelir: Artık birbirlerini anlamaya değil, kendilerini savunmaya çalışırlar.

Gerçek ilişkiler net kategorilere sığmaz. “İyi eş” ya da “kötü eş” gibi sabit etiketler, yaşanan dinamiğin karmaşıklığını açıklamaz. İnsan aynı anda hem özverili hem bencil; hem empatik hem duyarsız olabilir. Çelişki ilişkinin patolojisi değil, canlılığının göstergesidir. Sorun çelişkinin varlığı değil, inkâr edilmesidir. İlişkiler çoğu zaman şiddetli fırtınalarla değil, sessiz aşınmalarla biter. Dışarıdan bakıldığında “çok da kötü görünmeyen” bir bağ, içeride yavaşça çözülmüş olabilir. İnsan hem incitir hem sever; fakat incitme konuşulmaz, sevgi onarılmaz ve çelişki kabul edilmezse, sevgi savunmaya; savunma da uzaklaşmaya dönüşür. Birlikte kalmak birinin eksilmesi anlamına gelmeye başladığında, ayrılmak trajik ama rasyonel bir seçeneğe dönüşür.

Baumbach’ın gözlemi, boşanma sürecinde hukukun hakikati değil, “en savunulabilir anlatıyı” üretmesidir. Mahkeme nuans değil netlik ister; gri alanlar yerine keskin karşıtlıklar kurar. Mahkeme dili çelişkiyi sevmez; çünkü çelişki savunmayı zayıflatır. Bu yüzden karakterler tutarlı birer role dönüştürülür: mağdur, ihmalkâr, baskın, fedakâr… Oysa bir evlilikte taraflar bu rollerin hepsini zaman zaman taşır. Hukuki anlatı bu akışkanlığı dondurur. Böylece sevginin karmaşık yapısı suç ve savunma ekseninde sadeleştirilir. Bu sadeleştirme duygusal gerçekliği bozar. Karşı taraf potansiyel bir tehlike olarak varsayılır; iki yetişkin insan arasındaki çözülme süreci, ebeveynlik yetersizliği, maddi istismar ya da psikolojik şiddet gibi kategoriler üzerinden okunmaya başlanır. Kişisel çatışma kurumsal bir savaşa dönüşür.  Avukatların “En kötü ihtimali varsayarak ilerlemeliyiz” yaklaşımıyla artık mesele ne hissettikleri değil, mahkemede hangi ihtimalin daha ikna edici görüneceğidir. Dil dönüşür: “Kırıldım” ifadesi “duygusal istismar”a, “yalnız hissettim” cümlesi “sistematik ihmal”e, “kariyerim geri planda kaldı” serzenişi “mesleki baskı ve manipülasyon”a çevrilir. Film hukukun soğuk rasyonelliğinin insani karmaşıklığı nasıl kesip biçtiğini gösterir. Sistem duygusal belirsizlikle çalışamaz; ölçülebilir zarar ve somut iddia ister. Oysa aşkın çözülmesi çoğu zaman ölçülemez, soyut ve iki taraflıdır.

Bir ilişki mahkeme diliyle anlatıldığında geriye çoğu zaman ilişkinin kendisi değil, kanıtlanabilir versiyonu kalır. İlişkilerde sorumluluk çoğu zaman karşılıklıdır; açık bir fail mağdur ayrımı yoktur. Hukuk ise yapısı gereği karşıtlık üretir. Bir tarafın iddiası diğerinin savunmasına dönüşür; karşılıklı kırılma tek yönlü suça indirgenir. Böylece ilişki bir bağ olmaktan çıkar, bir dosyaya dönüşür.

Mahkeme dili zamanı da yeniden düzenler. Hukuki metin ise olayları nedensel bir zincire yerleştirerek geriye dönük bir kesinlik üretir. Oysa birçok kırılma ancak sonradan anlam kazanır. Benzer biçimde niyetin belirsizliği kaybolur. İnsan eylemleri çoğu zaman korku, yetersizlik, alışkanlık ve kültürel kodlarla şekillenir; hukuk ise niyeti bilinçli ya da ihmalkâr olarak sınıflandırır. Böylece trajik karmaşıklık azalır, yerini işlevsel bir özne alır. İlişki tek bir hakikate sahip değildir. Özel alandaki anlatı empati ve hafıza üzerinden; kamusal anlatı kanıt ve temsil üzerinden çalışır. Sorun, bu iki rejimin birbirinin yerine geçmesidir. Hukuki anlatı özel hafızanın alanına sızdığında, insanlar ilişkilerini dava stratejisinin gözünden hatırlamaya başlar.

Sonuçta geriye çoğu zaman şunlar kalır: Bir ilişkinin sıcaklığı değil, arşivi. Duygusal sürekliliği değil, tutanakları. Birlikte yaşanmışlığın organik dokusu değil, temsil edilmiş bir çatışma metni.


@detaycılarkulubu - Selçuk Tuna


 

Yorumlar

  1. Çok acıtan gerçek, hukuk; yaşanmışlıkların en kötülerinin hatırlanıp, sevginin öldüğü yer.

    YanıtlaSil

Yorum Gönder

Bu blogdaki popüler yayınlar

Yalnızlığın, Deliliğin ve Kimliğin Çözülüşü

Bir Saatin İçindeki Yedi Yıl

"Belki Düzelir" Tuzağı: Umudun Erteleyici Gücü