Sadakat ve Yorumun Yükü
Perdedeki Yansımana Değil, Filmin Kendine Bakmak: Sadakat ve Yorumun Yükü
Bir filmi izlerken ve analiz ederken
eleştirel düşüncenin ilk etiği, eserin kendi sınırlarına saygı duymaktır. Bu sınır,
eleştirmenin benliğinin filmin merkezine kaymasını engelleyen görünmez bir
duvardır. Bu film bize
ne anlatıyor? sorusunun cevabını hakkıyla verebilmek için, önce daha zor soruları
kendimize sormamız gerekir. Örneğin: filmin
bize anlatmak istediğini anlayabilmek için, kişisel yankılarımızın, filmin
yaratıcı niyetini ne kadar gölgeliyor? bunu sorup cevaplarını düşünmemiz ve
aradaki farkı bulup ayırmamız gerekir. Eserin sınırlarına saygı duyuyor muyum? Kendi sesim, filmin
sesini ne kadar bastırıyor?
Pek çok "kötü", "içi boş" veya "beceriksizce çekilmiş" filmin, festivallerde veya entelektüel çevrelerde "başyapıt" muamelesi görmesinin temel sebebi; eleştirmenin veya izleyicinin, filmin bittiği yerde durmayı reddedip, o boşluğu kendi zihinsel inşasıyla doldurmasıdır. Psikolojideki mürekkep lekesi testlerinde; ortada anlamsız bir leke vardır ama hasta orada "kelebek", "canavar" veya "baba figürü" görür. Kötü bir "sanat filmi" (art-house), genellikle yönetmenin yetersizliğinden veya tembelliğinden kaynaklanan devasa anlatı boşlukları içerir. Eğer biz, Filmin niyeti buraya kadarmış deyip durmak yerine, Yönetmen burada kesin şunu demek istemiştir diyerek o boşluğu kendi bilgi birikimimizle doldurursak, aslında filmi övmeyiz; kendi zekamızı överiz. Film bize bir şey vermemiştir, biz filme anlam giydirmişizdir. Kötü film, izleyicisini sömürür; ona işçiliğini yaptırır. İyi film ise izleyicisine alan açar ama malzemeyi kendisi verir. İşte kötü filmin iyi sanılması hatası tam burada yapılır. Eleştirmen, o "yokluğu" bilinçli bir "tercih" zanneder. Odaklanamayan kamerayı “yabancılaşma efekti", yazılamamış diyalogları "iletişimsizlik teması", kurgu hatalarını "zamanın parçalanması" olarak okumaya başladığımızda, kötü filmi aklamış oluruz.
Eğer
kameranın açısından, kurgunun nefes alış verişinden ya da mizansenin
gölgelerinden gelen dili okumak yerine; kendi politik öfkelerimizi,
yaralarımızı veya "olması gerekenler" listemizi perdeye yansıtırsak,
izlediğimiz şey artık bir sanat eseri olmaktan çıkar ve bizim kişisel fantezimiz
haline gelir. Bu durumu fark ederek
derinleştirmek, aslında sinema izleme eylemini pasif bir "seyir"den
aktif bir "keşfe" dönüştürmektir. Çünkü "kendi koyduğu kurallar içinde
okumak", izleyiciden ciddi bir entelektüel tevazu ve zihinsel esneklik
talep eder.
Bir film,
daha ilk sahnesinden bize şunu fısıldar: "Burada insanlar
uçabilir" ya da "Burada zaman doğrusal akmaz" veya "Burada
en trajik olaylara bile gülünür." Eğer bir müzikali izlerken gerçek
hayatta insanlar durup dururken şarkı söylemez ki! diye eleştiriyorsak, bu
filmin hatası değil, bizim disiplinsizliğimizdir. Çünkü o film, kendi evreninin
kurallarını "duyguların taştığı anlarda müziğe sığınılır" maddesi
üzerine kurmuştur. Eleştirmenin görevi, dış gerçekliği dayatmak değil; filmin
bu kuralı kendi içinde ne kadar estetik ve inandırıcı bir şekilde uyguladığını
denetlemektir.
Burada düşülen en büyük tuzak, "gerçekçilik" ile
"hakikat" kavramlarını birbirine karıştırmaktır. Bir filmin
kurallarına sadık kalması için gerçekçi olması gerekmez; tutarlı olması
gerekir. Örneğin: bir filmde kimsenin
gerçek hayattaki gibi konuşmadığı, bütün evlerin simetrik olduğunu ve herşeyin pastel
renklerden oluştuğunu düşünelim. Bu "gerçek dışı"dır ama kendi içinde
bir "tutarlılık" barındırır. Eğer aniden bu dünyanın içine el
kamerasıyla çekilmiş, titreyen, ham ve "gerçekçi" bir belgesel
görüntüsü girerse, işte o an filmin kuralları yıkılır. Büyü bozulur. Disiplinli
göz, "Bu sahne neden bu kadar yapay?" diye sormaz; "Bu sahne
filmin kurduğu yapaylık estetiğine uyuyor mu?" diye sorar.
Bir anlatı, karanlık, boğucu ve tekinsiz bir "film
noir" atmosferi kurduysa, o evrenin kuralı "gölgelerin
konuşması"dır. Karakterin motivasyonu ne kadar mantıklı olursa olsun, eğer
o karanlık evrenin ortasında sitcom ışığı gibi parlak ve neşeli bir aydınlatma
kullanılmışsa, film kendi görsel yasasını ihlal etmiştir. Burada okuma becerisi
şuna dönüşür: Yönetmen, kurduğu atmosferin ağırlığını taşıyabildi mi? Yoksa
ticari kaygılar veya beceriksizlik yüzünden, kendi yarattığı o boğucu evrene
ihanet edip seyirciyi rahatlatacak ucuz çıkış yolları mı aradı? Filmin tonuna
sadakat, senaryoya sadakatten bile daha zordur.
Bir
eleştirmenin sadakati, dış dünyadaki gerçekliğe değil, filmin kendi yarattığı
evrene olmalıdır. Bir bilimkurgu filmini izlerken "Fizik kurallarına
aykırı" diye bağırmak manasızdır; asıl soru, filmin kendi yarattığı fizik
kurallarını ihlal edip etmediğidir. Yönetmen bize en baştan "Burada
yerçekimi yok" dediyse, karakter uçtuğunda değil, düştüğünde
eleştirilmelidir. Bu yüzden beğendim/beğenmedim" sığlığından kurtulup,
"Bu film ne yapmaya çalıştı ve kendi estetik sözleşmesine ne kadar sadık
kaldı?" diye sormalıyız. Hikâyenin temposu, diyalogların ritmi, karakterin
dönüşümü... Hepsi, filmin kendi iç mekanizmasının dişlileridir. Dışarıdan
getirdiğimiz yargıların veya tür beklentilerinin bu çarklara çomak sokmasına
izin vermemeliyiz.
Bir filmin
sınırlarını çizerken elimizdeki tek pusula, gördüğümüz ve duyduğumuz somut
verilerdir. Bir karakterin yalnız olduğunu iddia ediyorsanız, o karakterin
kadrajda nasıl bir boşluğa hapsedildiğini, ses tasarımında insan seslerinin
nasıl boğuklaştığını gösterirsiniz. Yorum, spekülasyon değildir. Eğer filmde sürekli
beliren kırmızı bir obje varsa ve bu obje filmin sonunda hiçbir dramatik veya
estetik gerekçe olmadan kayboluyorsa, orada bir sorun var demektir. Yorumumuzun
sınırı, filmin yapısının bittiği yerde başlar. Yönetmenin kurduğu görsel ve
işitsel motifler nerede kesiliyorsa, bizim de o noktada durup "Filmin
niyeti buraya kadarmış" diyebilmemiz gerekir.
Peki ya
karşımızda klasik bir anlatı yoksa? Ya film, David Lynchvari bir rüya
mantığıyla ya da avangart bir kaosla ilerliyorsa? İşte o zaman, "mantık
hatası" aramayı bırakıp "formel tutarlılık" aramaya başlamalıyız.
Deneysel
veya sürrealist bir filmde tutarsızlık, bir hata değil, bir felsefi araç
olabilir. Eğer film, hayatın anlamsızlığını veya hafızanın parçalanmışlığını
anlatıyorsa, yapısının da parçalı olması gerekir. Ancak burada ince bir çizgi
var: Bu kaos, yönetmenin bilinçli bir tercihi mi, yoksa işin içinden çıkamayıp
ipin ucunu kaçırması mı? Bunu anlamanın yolu yine filmin diline bakmaktır.
Renkler, sesler ve montaj ritmi, bu belirsizliği destekleyecek bir
"ahenkli uyumsuzluk" yaratıyor mu? Eğer yaratıyorsa, o tutarsızlık
filmin ta kendisidir. Amaçsız bir rastgelelik ile disiplinli bir kaos
arasındaki fark, yönetmenin o karmaşayı nasıl yönettiğinde gizlidir.
Filmin sonu
kafamızı karıştırdığında, hemen "kötü film" damgasını yapıştırmadan
önce durup düşünmeliyiz: Bu kafa karışıklığı, filmin bana uzattığı bir davetiye
mi? Eğer tüm film boyunca varoluşsal bir sancı, cevapsız sorular ve tekinsiz
bir atmosfer ilmek ilmek örüldüyse, ucu açık bir final, o temanın en dürüst
noktasıdır. Yönetmen burada belirsizliği sanatsal bir fırça darbesi olarak
kullanmış olabilir.
Ama film
boyunca her şey tıkır tıkır klasik bir anlatıyla ilerleyip, finalde sırf
"derin" görünmek adına havada bırakılıyorsa; işte bu sanatsal bir
tercih değil, anlatısal bir tembelliktir. Biri izleyiciyi düşünmeye sevk eder,
diğeri ise kandırılmış hissettirir.
Nihayetinde,
bir filmi hakkıyla okumak ve yazmak, biraz da kendi benliğimizden feragat
etmeyi gerektirir. Ben olsam şöyle çekerdim demek yerine, O
böyle çekmiş, peki neden ve nasıl? diye sormaktır aslolan. Filmin
niyetini, biçimini ve sınırlarını doğru okumak; ışığın, sesin ve kurgunun
rehberliğinde metnin derinliklerine inmek...
Filmi yorumlarken işin içinden
çıkmanın yolu, filmin bize uzattığı eleştirel eldiveni kabul etmekten geçer. Bir
film kafa karıştırıcı bir sonla bitiyorsa ve bunun sanatsal bir eksiklik mi
yoksa bilinçli bir tema mı olduğunu ayırt etmek için, eleştirel analiz odak
noktasını formel bütünlük ve içsel tutarlılık üzerine yoğunlaştırmalıdır. Eğer
bu belirsizlik felsefi bir tema ise, film bunu desteklemek için tutarlı bir
estetik dil kullanır; kurgu ritmi, kamera açıları, ses tasarımı ve renk paleti
gibi formel unsurlar filmin başından beri çözümsüzlüğe, kararsızlığa veya rüya
benzeri bir duruma işaret eder, kurulan motifler aniden terk edilmek yerine
belirsiz bir bağlamda yinelenir. Ayrıca, bu kafa karıştırıcı son, filmin en
başından beri ele aldığı ana temayla (varoluşsal kaygı, hafızanın
güvenilmezliği gibi) doğrudan uyum içindedir ve karakterler bir cevap bulmak
yerine çözümsüz bir durumla yüzleşir, bu da izleyiciden aktif bir entelektüel
katılım bekler; bu durumda yönetmen belirsizliği bilinçli bir araç olarak kullanır
ve bu belirsizlik eserin anlatmak istediği şeyin ta kendisi olarak hissedilir.
Öte yandan, kafa karıştırıcı son
anlatısal bir eksiklik ise, filmin büyük çoğunluğu geleneksel anlatı
kurallarına uyarken, bazı sahneler sadece aceleci veya rastgele görünür, daha önceki olay
örgüsü, karakter motivasyonları veya evren kurallarıyla çelişki içindedir,
önemli bir olay örgüsü detayı çözülmeden veya açıklanmadan bırakılır ve
belirsizlik, filmin genel temasına hiçbir derinlik katmayan anlamsız bir
bükülme için yapılmış gibidir; bu, yönetmenin kurduğu karmaşık yapıyı sonuca
ulaştıramamasından kaynaklanan bir sanatsal kontrol kaybı izlenimi verir.
Peki, bir film asla kendi kuralını
bozamaz mı? Elbette bozar. Ama disiplinli bir eleştirmen, hata ile bilinçli
tercih arasındaki farkı kokusundan
tanır. Filmi kendi kuralları içinde okumak, o filme bir kapalı devre ekosistem
muamelesi yapmaktır. Bu ekosistemde oksijen olmayabilir, yerçekimi tersine
işleyebilir veya ahlak tamamen yozlaşmış olabilir. Bizim işimiz, o gezegene
gidip Neden burası Dünya'ya benzemiyor? diye şikayet etmek değil; Bu gezegenin
ekosistemi kendi içinde yaşıyor mu, döngüsü tamamlanıyor mu, yoksa kendi
yarattığı atmosferde boğulup ölüyor mu? diye analiz etmektir. Sinema yazarının
ustalığı, yargıç koltuğundan kalkıp, o yabancı gezegenin bir kâşifi olmayı
kabul etmesinde yatar.
Kısacası, belirsizlik filmin tüm
unsurlarıyla tutarlı bir şekilde destekleniyorsa ve anlamlı bir felsefi
sorgulamaya hizmet ediyorsa, bu sanatsal bir tercihtir; aksi takdirde, sadece
anlatısal bir hatadır. Yorumcu, bu belirsizliği aceleyle kapatmaya çalışmamalı,
tam tersine, onunla yüzleşerek filmin felsefi niyetini açığa çıkarmalıdır.
Nihayetinde, bir filmi hakkıyla yorumlamak, kendi duygusal mülkiyetimizden
vazgeçip, yaratıcı niyetini sorgulayan eleştirel bir disipline boyun eğmektir.
Bu, hem etik bir sorumluluk hem de sanatsal derinliğe ulaşmanın yeğane felsefi
yoludur.
@detaycılarkulubu - Selçuk TUNA
s.tuna@live.com

Yorumlar
Yorum Gönder