Sadakat ve Yorumun Yükü



Perdedeki Yansımana Değil, Filmin Kendine Bakmak: Sadakat ve Yorumun Yükü

Bir filmi izlerken ve analiz ederken eleştirel düşüncenin ilk etiği, eserin kendi sınırlarına saygı duymaktır. Bu sınır, eleştirmenin benliğinin filmin merkezine kaymasını engelleyen görünmez bir duvardır. Bu film bize ne anlatıyor? sorusunun cevabını hakkıyla verebilmek için, önce daha zor soruları kendimize sormamız gerekir. Örneğin: filmin bize anlatmak istediğini anlayabilmek için, kişisel yankılarımızın, filmin yaratıcı niyetini ne kadar gölgeliyor? bunu sorup cevaplarını düşünmemiz ve aradaki farkı bulup ayırmamız gerekir. Eserin sınırlarına saygı duyuyor muyum? Kendi sesim, filmin sesini ne kadar bastırıyor?

Pek çok "kötü", "içi boş" veya "beceriksizce çekilmiş" filmin, festivallerde veya entelektüel çevrelerde "başyapıt" muamelesi görmesinin temel sebebi; eleştirmenin veya izleyicinin, filmin bittiği yerde durmayı reddedip, o boşluğu kendi zihinsel inşasıyla doldurmasıdır. Psikolojideki mürekkep lekesi testlerinde; ortada anlamsız bir leke vardır ama hasta orada "kelebek", "canavar" veya "baba figürü" görür. Kötü bir "sanat filmi" (art-house), genellikle yönetmenin yetersizliğinden veya tembelliğinden kaynaklanan devasa anlatı boşlukları içerir. Eğer biz, Filmin niyeti buraya kadarmış deyip durmak yerine, Yönetmen burada kesin şunu demek istemiştir diyerek o boşluğu kendi bilgi birikimimizle doldurursak, aslında filmi övmeyiz; kendi zekamızı överiz. Film bize bir şey vermemiştir, biz filme anlam giydirmişizdir. Kötü film, izleyicisini sömürür; ona işçiliğini yaptırır. İyi film ise izleyicisine alan açar ama malzemeyi kendisi verir. İşte kötü filmin iyi sanılması hatası tam burada yapılır. Eleştirmen, o "yokluğu" bilinçli bir "tercih" zanneder. Odaklanamayan kamerayı “yabancılaşma efekti", yazılamamış diyalogları "iletişimsizlik teması", kurgu hatalarını "zamanın parçalanması" olarak okumaya başladığımızda, kötü filmi aklamış oluruz.

Eğer kameranın açısından, kurgunun nefes alış verişinden ya da mizansenin gölgelerinden gelen dili okumak yerine; kendi politik öfkelerimizi, yaralarımızı veya "olması gerekenler" listemizi perdeye yansıtırsak, izlediğimiz şey artık bir sanat eseri olmaktan çıkar ve bizim kişisel fantezimiz haline gelir.  Bu durumu fark ederek derinleştirmek, aslında sinema izleme eylemini pasif bir "seyir"den aktif bir "keşfe" dönüştürmektir. Çünkü  "kendi koyduğu kurallar içinde okumak", izleyiciden ciddi bir entelektüel tevazu ve zihinsel esneklik talep eder.

Bir film, daha ilk sahnesinden bize şunu fısıldar: "Burada insanlar uçabilir" ya da "Burada zaman doğrusal akmaz" veya "Burada en trajik olaylara bile gülünür." Eğer bir müzikali izlerken gerçek hayatta insanlar durup dururken şarkı söylemez ki! diye eleştiriyorsak, bu filmin hatası değil, bizim disiplinsizliğimizdir. Çünkü o film, kendi evreninin kurallarını "duyguların taştığı anlarda müziğe sığınılır" maddesi üzerine kurmuştur. Eleştirmenin görevi, dış gerçekliği dayatmak değil; filmin bu kuralı kendi içinde ne kadar estetik ve inandırıcı bir şekilde uyguladığını denetlemektir.

Burada düşülen en büyük tuzak, "gerçekçilik" ile "hakikat" kavramlarını birbirine karıştırmaktır. Bir filmin kurallarına sadık kalması için gerçekçi olması gerekmez; tutarlı olması gerekir. Örneğin:  bir filmde kimsenin gerçek hayattaki gibi konuşmadığı, bütün evlerin simetrik olduğunu ve herşeyin pastel renklerden oluştuğunu düşünelim. Bu "gerçek dışı"dır ama kendi içinde bir "tutarlılık" barındırır. Eğer aniden bu dünyanın içine el kamerasıyla çekilmiş, titreyen, ham ve "gerçekçi" bir belgesel görüntüsü girerse, işte o an filmin kuralları yıkılır. Büyü bozulur. Disiplinli göz, "Bu sahne neden bu kadar yapay?" diye sormaz; "Bu sahne filmin kurduğu yapaylık estetiğine uyuyor mu?" diye sorar.

Bir anlatı, karanlık, boğucu ve tekinsiz bir "film noir" atmosferi kurduysa, o evrenin kuralı "gölgelerin konuşması"dır. Karakterin motivasyonu ne kadar mantıklı olursa olsun, eğer o karanlık evrenin ortasında sitcom ışığı gibi parlak ve neşeli bir aydınlatma kullanılmışsa, film kendi görsel yasasını ihlal etmiştir. Burada okuma becerisi şuna dönüşür: Yönetmen, kurduğu atmosferin ağırlığını taşıyabildi mi? Yoksa ticari kaygılar veya beceriksizlik yüzünden, kendi yarattığı o boğucu evrene ihanet edip seyirciyi rahatlatacak ucuz çıkış yolları mı aradı? Filmin tonuna sadakat, senaryoya sadakatten bile daha zordur.

Bir eleştirmenin sadakati, dış dünyadaki gerçekliğe değil, filmin kendi yarattığı evrene olmalıdır. Bir bilimkurgu filmini izlerken "Fizik kurallarına aykırı" diye bağırmak manasızdır; asıl soru, filmin kendi yarattığı fizik kurallarını ihlal edip etmediğidir. Yönetmen bize en baştan "Burada yerçekimi yok" dediyse, karakter uçtuğunda değil, düştüğünde eleştirilmelidir. Bu yüzden beğendim/beğenmedim" sığlığından kurtulup, "Bu film ne yapmaya çalıştı ve kendi estetik sözleşmesine ne kadar sadık kaldı?" diye sormalıyız. Hikâyenin temposu, diyalogların ritmi, karakterin dönüşümü... Hepsi, filmin kendi iç mekanizmasının dişlileridir. Dışarıdan getirdiğimiz yargıların veya tür beklentilerinin bu çarklara çomak sokmasına izin vermemeliyiz.

Bir filmin sınırlarını çizerken elimizdeki tek pusula, gördüğümüz ve duyduğumuz somut verilerdir. Bir karakterin yalnız olduğunu iddia ediyorsanız, o karakterin kadrajda nasıl bir boşluğa hapsedildiğini, ses tasarımında insan seslerinin nasıl boğuklaştığını gösterirsiniz. Yorum, spekülasyon değildir. Eğer filmde sürekli beliren kırmızı bir obje varsa ve bu obje filmin sonunda hiçbir dramatik veya estetik gerekçe olmadan kayboluyorsa, orada bir sorun var demektir. Yorumumuzun sınırı, filmin yapısının bittiği yerde başlar. Yönetmenin kurduğu görsel ve işitsel motifler nerede kesiliyorsa, bizim de o noktada durup "Filmin niyeti buraya kadarmış" diyebilmemiz gerekir.

Peki ya karşımızda klasik bir anlatı yoksa? Ya film, David Lynchvari bir rüya mantığıyla ya da avangart bir kaosla ilerliyorsa? İşte o zaman, "mantık hatası" aramayı bırakıp "formel tutarlılık" aramaya başlamalıyız.

Deneysel veya sürrealist bir filmde tutarsızlık, bir hata değil, bir felsefi araç olabilir. Eğer film, hayatın anlamsızlığını veya hafızanın parçalanmışlığını anlatıyorsa, yapısının da parçalı olması gerekir. Ancak burada ince bir çizgi var: Bu kaos, yönetmenin bilinçli bir tercihi mi, yoksa işin içinden çıkamayıp ipin ucunu kaçırması mı? Bunu anlamanın yolu yine filmin diline bakmaktır. Renkler, sesler ve montaj ritmi, bu belirsizliği destekleyecek bir "ahenkli uyumsuzluk" yaratıyor mu? Eğer yaratıyorsa, o tutarsızlık filmin ta kendisidir. Amaçsız bir rastgelelik ile disiplinli bir kaos arasındaki fark, yönetmenin o karmaşayı nasıl yönettiğinde gizlidir.

Filmin sonu kafamızı karıştırdığında, hemen "kötü film" damgasını yapıştırmadan önce durup düşünmeliyiz: Bu kafa karışıklığı, filmin bana uzattığı bir davetiye mi? Eğer tüm film boyunca varoluşsal bir sancı, cevapsız sorular ve tekinsiz bir atmosfer ilmek ilmek örüldüyse, ucu açık bir final, o temanın en dürüst noktasıdır. Yönetmen burada belirsizliği sanatsal bir fırça darbesi olarak kullanmış olabilir.

Ama film boyunca her şey tıkır tıkır klasik bir anlatıyla ilerleyip, finalde sırf "derin" görünmek adına havada bırakılıyorsa; işte bu sanatsal bir tercih değil, anlatısal bir tembelliktir. Biri izleyiciyi düşünmeye sevk eder, diğeri ise kandırılmış hissettirir.

Nihayetinde, bir filmi hakkıyla okumak ve yazmak, biraz da kendi benliğimizden feragat etmeyi gerektirir. Ben olsam şöyle çekerdim demek yerine, O böyle çekmiş, peki neden ve nasıl? diye sormaktır aslolan. Filmin niyetini, biçimini ve sınırlarını doğru okumak; ışığın, sesin ve kurgunun rehberliğinde metnin derinliklerine inmek...

Filmi yorumlarken işin içinden çıkmanın yolu, filmin bize uzattığı eleştirel eldiveni kabul etmekten geçer. Bir film kafa karıştırıcı bir sonla bitiyorsa ve bunun sanatsal bir eksiklik mi yoksa bilinçli bir tema mı olduğunu ayırt etmek için, eleştirel analiz odak noktasını formel bütünlük ve içsel tutarlılık üzerine yoğunlaştırmalıdır. Eğer bu belirsizlik felsefi bir tema ise, film bunu desteklemek için tutarlı bir estetik dil kullanır; kurgu ritmi, kamera açıları, ses tasarımı ve renk paleti gibi formel unsurlar filmin başından beri çözümsüzlüğe, kararsızlığa veya rüya benzeri bir duruma işaret eder, kurulan motifler aniden terk edilmek yerine belirsiz bir bağlamda yinelenir. Ayrıca, bu kafa karıştırıcı son, filmin en başından beri ele aldığı ana temayla (varoluşsal kaygı, hafızanın güvenilmezliği gibi) doğrudan uyum içindedir ve karakterler bir cevap bulmak yerine çözümsüz bir durumla yüzleşir, bu da izleyiciden aktif bir entelektüel katılım bekler; bu durumda yönetmen belirsizliği bilinçli bir araç olarak kullanır ve bu belirsizlik eserin anlatmak istediği şeyin ta kendisi olarak hissedilir.

Öte yandan, kafa karıştırıcı son anlatısal bir eksiklik ise, filmin büyük çoğunluğu geleneksel anlatı kurallarına uyarken, bazı sahneler sadece aceleci veya rastgele görünür, daha önceki olay örgüsü, karakter motivasyonları veya evren kurallarıyla çelişki içindedir, önemli bir olay örgüsü detayı çözülmeden veya açıklanmadan bırakılır ve belirsizlik, filmin genel temasına hiçbir derinlik katmayan anlamsız bir bükülme için yapılmış gibidir; bu, yönetmenin kurduğu karmaşık yapıyı sonuca ulaştıramamasından kaynaklanan bir sanatsal kontrol kaybı izlenimi verir.

Peki, bir film asla kendi kuralını bozamaz mı? Elbette bozar. Ama disiplinli bir eleştirmen, hata ile bilinçli tercih  arasındaki farkı kokusundan tanır. Filmi kendi kuralları içinde okumak, o filme bir kapalı devre ekosistem muamelesi yapmaktır. Bu ekosistemde oksijen olmayabilir, yerçekimi tersine işleyebilir veya ahlak tamamen yozlaşmış olabilir. Bizim işimiz, o gezegene gidip Neden burası Dünya'ya benzemiyor? diye şikayet etmek değil; Bu gezegenin ekosistemi kendi içinde yaşıyor mu, döngüsü tamamlanıyor mu, yoksa kendi yarattığı atmosferde boğulup ölüyor mu?  diye analiz etmektir. Sinema yazarının ustalığı, yargıç koltuğundan kalkıp, o yabancı gezegenin bir kâşifi olmayı kabul etmesinde yatar.

Kısacası, belirsizlik filmin tüm unsurlarıyla tutarlı bir şekilde destekleniyorsa ve anlamlı bir felsefi sorgulamaya hizmet ediyorsa, bu sanatsal bir tercihtir; aksi takdirde, sadece anlatısal bir hatadır. Yorumcu, bu belirsizliği aceleyle kapatmaya çalışmamalı, tam tersine, onunla yüzleşerek filmin felsefi niyetini açığa çıkarmalıdır. Nihayetinde, bir filmi hakkıyla yorumlamak, kendi duygusal mülkiyetimizden vazgeçip, yaratıcı niyetini sorgulayan eleştirel bir disipline boyun eğmektir. Bu, hem etik bir sorumluluk hem de sanatsal derinliğe ulaşmanın yeğane felsefi yoludur.

 

 @detaycılarkulubu - Selçuk TUNA

s.tuna@live.com

Yorumlar

Bu blogdaki popüler yayınlar

Yalnızlığın, Deliliğin ve Kimliğin Çözülüşü

Bir Saatin İçindeki Yedi Yıl

"Belki Düzelir" Tuzağı: Umudun Erteleyici Gücü