Batı Cephesinde Yeni Bir Şey Yok: Umutsuzluk balçığı

 

Batı Cephesinde Yeni Bir Şey Yok:

Umutsuzluk balçığı

“Filme grimsi renkler hâkim. Çok gerçekçi ve inandırıcı görüntüler. Bir asker postalı düşmanının yüzünü çamurlu suya bastırırken, burnundan çıkan kabarcığa kadar detay çekmişler. İlgi merkezlerinden ve temadan hiç uzaklaşmıyor yönetmen. Kamera dili ve hareketleri yeterince işlevsel kullanılmış.”

I-Siper Alın: Film Başlıyor!...

Savaşan bilir! Erich Maria Remarque önce savaşmış, on bir yıl sonra da yazmış. Eminim savaşa savaşa yazmıştır. Başka türlü çıkmaz o roman. Batı Cephesinde Yeni Bir Şey Yok, Erich Maria Remarque’ın 1929 tarihli aynı adlı romanından uyarlanan, 2022 yapımı Alman epik, savaş karşıtı filmi. Bu, kitabın sinemaya üçüncü uyarlanışı. Yönetmen Edward Berger, Birinci Büyük Paylaşım Savaşı’nda “Batı Cephesi”nde savaşan genç bir Alman askerinin sürükleyici öyküsünü anlatıyor. Bir büyük savaş bir filme sığar mı? Elbette sığmaz. Eksik kalır, ama bu hali bile korkunç. Çok çarpıcı bir savaş sahnesiyle açılıyor film. Film dediğime bakmayın siz; 2 saat 28 dakikalık bir destan.

İlk film 1930 yapımıydı, yönetmeni Lewis Milestone. 136 dakikalık film 1930 yılında “En İyi Film” ve “En İyi Yönetmen” Oscar’ını alıyor. İlginç bir detay vereyim: E. M. Remarque kitabı yazdığında çok ses getiriyor ve filme uyarlanacağı zaman kendisinden ana karakter olan Paul’ü canlandırması isteniyor ama yazar kabul etmiyor. Savaşta askerler ölür, çekilen filmler kalır. Üzerinden 105 yıl geçmesine rağmen hâlâ savaş filmi çekiliyor. Büyük acıların büyük filmleri oluyor. Batı Cephesinde Yeni Bir Şey Yok da bunlardan biri. Savaş kurşun kurşuna devam ediyor filmin içinde.

Erich Maria Remarque

Alman cephesinden görüyoruz savaşı. Filmin yarısından fazlası siperlerde geçiyor. İronik ve acı dolu sahneler… Pasif olarak izlenemeyecek kadar yırtıcı. 18 yaşındaki gencecik çocukların savaşa hazırlanmaları görülmeye değer. Kanlı önlükleriyle oradan oraya koşan doktorların… “Burada uyunmaz!” diyen komutanın çaresizliği… Bu evrensel… Savaşın belki de en önemli emri: “Uyursan ölürsün!” Levent Semerci’nin Nefes: Vatan Sağolsun filminde de aynı sahne, aynı emir vardı. Gerçi uyumasan da ölüyorsun. Savaşın özeti, korkunç gaz maskeleri… Siperlikte geçen hayatlar ve ölenler. Genç erler “Eve dönmek istiyorum!” diyorlar. Bunu söyleyenin her tarafı çamur, bir tek gözlerinin akı görünüyor. Savaş gözlerine bile sızmış.

Romanın aksine, savaşın son bir yılında geçiyor film. Ölenlerin boyunlarındaki künyelerini topluyor bir asker. Ölen arkadaşına ağlarken çaresiz bir şekilde paltosunu iliklemeye çalışan bir er. Kaz çalmaya giden iki askerden biri “Ölmeye değer mi?” diye soruyor. “Karnın açsa…” diyor diğeri. Mektuplar kapış kapış cephede. Haber vermek isteyenler, haber almak isteyenlerden az, çünkü çoğu öldü. Bir Fransız kızının eşarbını kokluyor erler. Ölüleri denk yapıp atıyorlar. Yüksek bir ağacın dalından sallanan bir yarım gövde... Askerler yürürken altından geçiyorlar. İronik planlara yer verilmiş sık sık.

II- Adı batasıca savaşlar

İnsanlar bugün hâlâ savaşıyor. Aileler hâlâ erkek çocuklarının adını “Savaş” koyabiliyor. İlk büyük savaşta haftada 40 bin ölü asker geliyormuş cepheden. Askeri sivili, toplamda 20 milyona yakın insan ölüyor. Batı Cephesi’nde 3 milyondan bahsediliyor. Gerçek o kadar acı ki, hayal bile kuramıyorlar. Kurulamıyor… Filmdeki tipler evrensel. Askerlik evrensel! Askerler çamur içinde, kurşun yağmuru altındayken, generaller kadife perdeli, çok lüks bir tren vagonunda barış imzalamak için toplanıyorlar. Terliğine su dökülünce hemen diğer ayağı ile siliyor general. Evet, terlik giyiyor. Postalla “ayacıkları” yıpranmasın diye. Genelkurmay’ın trendeki lüksü… İmza süreci ne kadar gecikirse o kadar çok asker ölüyor. Barışın bir an önce imzalanıp cephelere duyurulması lazım. Bu süre zarfında da epey asker ölüyor. Bundan daha büyük kıyamet olur mu? Barış imzalanıyor ama hâlâ cephelerin haberi yok ve askerler ölmeye devam ediyorlar. “Tanrı nerde?” diye sormadan edemiyor insan.

Tanklar siperleri ezip geçiyor, altında askerler kalıyor. Siperdeki askerleri lav silahları ile diri diri yakıyorlar. “Kaotik” kelimesi savaş meydanlarından mı çıktı acaba? Bir askeri öldürdükten sonra, “Üzgünüm” diyen bir başka asker görüyoruz.

Savaş kesinlikle akıl dışı bir şey. Kloroformla bayıltılıp kolu testereyle kesilen asker var. Asker arkadaşlığı kesinlikle savaşta belli olur. Çatalla boynunu delik deşik ederek intihar eden var…

Büyük savaştan bir kesit sadece “Batı Cephesi”. Almanlar Fransa’ya yürüyor. Bu küçük kesit bile savaşın çirkinliği, öğütücülüğü, kavuruculuğu üzerine derin hatlar çiziyor. “Tüfekli bir çift postalım ben” diyor bir asker. Kimliği bu… “Çok sessiz. Sağır oldum sandım. Savaş bitti” diyor biri. Savaş bitmesine rağmen son saatlerde ve günlerde ölenler var. Saat 11. Ateşkes! Son saniyede bile ölen var. Savaş gelirse en çok akıl gidiyor – o da can alıyor.

Göreceklerinize inanamayacağınızı bildiğim için kare kare anlatmaya çalıştım.

Filme grimsi renkler hâkim. Çok doğru bir ışık seçimi. Ama “grinin elli tonu” var işte. Afişteki kadın resmiyle konuşan asker “Benimle gelir misin?” diyor ve afişi yırtıp yanına alıyor. Toplu cesetleri görünce “Almanya’da kimse kalmayacak” diyor biri. Çok gerçekçi ve inandırıcı görüntüler. Bir asker postalı düşmanının yüzünü çamurlu suya bastırırken, burnundan çıkan kabarcığa kadar detay çekmişler. İlgi merkezlerinden ve temadan hiç uzaklaşmıyor yönetmen. Kamera dili ve hareketleri yeterince işlevsel kullanılmış. Filmin gerçekçi bir üslubu var.

Netflix'te yayımlanan filmden bir kare.

Savaşa savaşa sinema… O kadar çok savaş filmi var ki, inandırıcılığı ancak doz aşımıyla mümkün oluyor. Ne kadar kanırtıcıysa film, o kadar akılda kalıyor diye düşünüyorlar sanırım. “Doz” kendini aşıyor. Bazı filmler dilsizdir. Bir şey anlatmazlar ya da kekelerler. Çok konuşkan bir film bu, dayanıp, seyredebilip dinleyebilirsen... Zor bir film çünkü, sert; oturduğun yer batıyor bir süre sonra.

III- Yarım kurşun

Savaş filmi üzerine düşüncelerimi yazarken, “Aslında bu film bittikten sonra, arkasından uzunca bir sessizlik gerekiyor” cümlesi hep aklımda. Savaşın acısı ancak sessizlikte anlaşılır çünkü.

Savaşa mı gittin? Savaştan dönersin! Dönmek belki ölmekten daha zor. Hayatta kalanları bekleyen psikiyatrik süreçler de çok ağır. Kendini geri getirebildin mi? Getirdiysen bunca travmayla ne yapacaksın? Silahlar çok kolay patlıyor, insan kolay kolay ölmüyor. Ama hayatlar çok kolay sönüyor. Savaşta milyonlarca insan ölüyor, geriye kalanlar da onların öldürülüşünü seyrediyor çaresiz. Hepimizin sonu dört kollu değil mi? Savaşta onu da bulamıyorsun. Umutlarımızı çalmalarını seyrederek geçiyor hayatımız. Savaş en çok umut düşmanıdır. “Umutwar” diye bir yazı yazmıştım bir ara. Cepheden gelen bir mektup gibiydi.

Bir süre sonra absürdleşiyor savaş. Yabancılaşıyorsun. Akıl sağlığı diye bir şey kalmıyor. İşkence kavramının legal hali sanki. Her türlü işkence mubah.

Savaştan yangınlar, yangınlardan küller kalıyor geriye. Fotoğrafçı gibi düşünüyor bazı yönetmenler, fotoğraf karesi gibi planlar çekiyorlar. Yıllar önce aynı adamın iki farklı vesikalık fotoğrafını yan yana görmüştüm. İlki savaşa gitmeden önce, diğeri savaştan eve döndükten sonra. Bambaşka iki insandılar. İkinci karedeki adam müthiş yaşlanmıştı. Neşesi gitmiş, hüzne gömülmüş bir portre.

Dört yıllık savaştan sonra bir askerin yüzü, (1941-1945). II. Dünya Savaşı’na katılan Evgeny Stepanovich Kobytev.

Savaş endişesinin en büyük hali 1. Büyük Paylaşım Savaşı’dır. Bu filmde gördüklerimiz, yaşananların binde biri değil. 1. Büyük Paylaşım Savaşı için söylenmiş en popüler slogan “Savaşı bitirecek olan savaş” veya daha seyrek kullanımıyla “Tüm savaşları bitirecek bir savaş”tır. Öyle olmadı ama, herhangi bir savaşı bir başka savaşın bitirmesi de tüyler ürpertici. Zaten ilk dünya savaşının sonunda imzalanan barış anlaşması ise “barışı bitiren barış” olarak anılır oldu.

Savaşın yarattığı yalnızlığı başka hiçbir şey yaratamaz. Tehlike her yerde, güvenlik yok. Kadınlar ve çocuklar dahil herkes öldürülüyor. İnsan insanın ölümcül yanı, ölümcül tarafı... Bombalar düşüyor, yağıyor ekranınıza. Bir kişinin ölmesiyle bin kişinin ölmesi arasında bir fark yok sanki. Öyle sıradan ki ölüm… Bir gün, hatta bir an bile hayatta kalıp kalamayacağınız belli değil. “Savaşmıyorum” deme şansınız yok. Anlamını çoktan yitirmiş bir öldürme oyununun içindesin. İnsan arıyor, soruyor, bir sorumlu istiyor işte. Suçlu nerde? Suç nerde? Suç?

Asker eve gitmek ister. Çiftçi de, doktor da… Ama en çok asker eve dönmek ister. Eve dönebilmek her askerin en büyük hayaliydi. Askerler ve siviller hayatlarını kaybettiler, hayallerini ve daha yaşanmamışlıklarını da… Özgür olduklarını anlayabilmeleri için savaşın bitmesi gerekiyordu. Ellerindeki tüfeklerden biraz uzun genç erler. Ne peşindeydiler?

Fransa'nın Amiens kentine dönen bir aile, evlerinin yıkıntısına bakıyor, 1918.

Bir dünya savaşı nasıl başlar, nasıl son bulur? Savaşı sadizm besliyor, bundan eminim. İnsan belleğindeki derin boşluklardandır dünya savaşları. Vicdani retçiler var mıydı o zamanlar acaba? Çocuk askerlere ne diyeceğimi bilemiyorum. 14-15 yaşlarında… Savaştaki kayıplar ölçülemeyecek, hesaplanamayacak kadar büyük.

Sıradışı riskler göze alınıyor, hem de kolayca. Oyuncular adeta asker olmuşlar. Çok inandırıcılar. Karşılıklı katliam demek savaş. Yasal cinayet. Ateş açmak, atışlar serbest. Erler sanki “Ölüm Fabrikaları”nda yetiştirilmiş, bugünler için.

Savaşmadan oynayabilseydik şu hayat denen oyunu... Sürekli üç nokta koyma ihtiyacı duyuyorum. Yazarkenki yutkunmalarıma, suskunluğuma verin.

IV- Yorgun mermiler

Öyle büyük bir savaş ki, sıkılmış ya da sıkılmamış bütün mermiler yorgun, bütün askerler telef. Fareler de… Savaş biraz da farelerdir. Mutfaklardan, kilerlerden fışkıran yüzlerce fare var. “Saldırmazlık antlaşması” yapmışlar gibi sadece kaçıyorlar. Herkes can derdinde.

Edebiyat uyarlamalarına şüpheyle baksam da, bu film bana iyi bir uyarlamaymış gibi göründü. Sinemaya uygun bir roman. Doğru seçim. Filmde öykü boşlukları pek yok. Roman uyarlaması olduğu için yönetmen elinden geldiğince kitaba sadık kalmaya çalışmış. Abartı ve süslemelerden kaçınılmış. Hitler, Almanya’nın ve giderek dünyanın başına musallat olduğunda, ilk yaktırdığı kitapların başında bu kitap var. Bu bilgiyi de eklemiş olayım.

Filmin genel teması savaş. Yani insan ve onun savaşırkenki halleri. Ana fikir doğru ve gerçekçi, çok somut: Öldürmeyeceksin! Toplumsal değerler, yaklaşımlar, insancıl değerler bir savaş atmosferinde anlatılmış. Bunlar çok gerçekçi. Karakterler sizde iz bırakacak. Savaş alanı temaya yardımcı. Çok inandırıcı bir dekor ve sanat yönetimi var. Atmosferi veriyor. Aksiyonlarla diyaloglar arasında ince bir denge var. Kurgu bu dengeyi kuvvetlendiriyor. Dünyanın bütün siperleri aynı galiba.

Savaşın sesi bestelenebilir mi? Bestelense nasıl olur? Böylesi büyük bir film için yazılmış müzikler zayıftı. Sinematografik buluşlar pek yok, hikâye önde, farklı açı, kamera hareketleri de yok, ama kamera, aksiyon ve diyalog uyum içinde. Görüntüler net ve alan derinlikleri çok düzgün kullanılmış. Hikâye aksiyonla doğru orantılı olarak yansıtılmış. Diyaloglar ironik, düşündürücü.

Filmden bir kare

Sadece bir sorunu ortaya koyuyor, bir yol ya da çözüm önermiyor film. Nasıl önersin? Yönetmen sizi ikna etmeye çalışmıyor. Bütün çıplaklığıyla yaşananları ortaya koyuyor. Hiç savaş görmemiş biri olarak ben ikna oldum. Aksiyon bazen hızlı, bazen ritmik, bazen durgun, tıpkı hayat gibi. Zorlama bir akış yok. İniş çıkışlar da tiplerin ve savaşın seyrine uygun.

Çatışma ve gerilim ortamları yeterince verilmiş. Ana çatışma şiddet üzerine olunca hiçbir beklentim olmadan izledim. Böyle bir âlemde tarafsız olmak kimsesiz olmak demek. Savaşın seyrini bir yıl boyunca takip eden bir film bu. Savaş bir kitle hareketi, dolayısıyla kontrolden çıkma olasılığı çok yüksek. Film bunu olduğu gibi yansıtmış. Suç, şiddet ve seks sanki savaşta mubahmış gibi.

İki büyük savaş yakın tarihin mirasıdır bize. O kadar uzayıp sıradan bir hale geliyor ki, romanın ve filmin adı kaçınılmaz olarak Batı Cephesinde Yeni Bir Şey Yok oluyor. Elbette bizim için sıradan değil. Bazı filmler vardır, savaşı, cepheyi hiç göstermez, sezdirir, hissettirir, bu film gösteriyor. Ben böylesini tercih ediyorum. Savaşın içindeki insanın içinde bulunduğu filmler daha çok ilgimi çekiyor. Açık yaraya bakmak herkesin harcı değildir.

Film bittiğinde karman çormandım, bu yazıyı yazana kadar bir türlü kendime gelemedim. Bazı filmler vardır, bazı savaşlar da… Şimdi bitmiş bile olsalar sanat bize hatırlatır. Toplumsal belleğimiz ne güne duruyor!

https://www.k24kitap.org/bati-cephesinde-yeni-bir-sey-yok-umutsuzluk-balcigi-4265

@detaycilarkulubu - Tarhan Gürhan

Yorumlar

Bu blogdaki popüler yayınlar

Yalnızlığın, Deliliğin ve Kimliğin Çözülüşü

Bir Saatin İçindeki Yedi Yıl

"Belki Düzelir" Tuzağı: Umudun Erteleyici Gücü