Baktığını görmek, gördüğünü hissetmek, hissettiğini sorgulamak.
Baktığını görmek, gördüğünü hissetmek, hissettiğini sorgulamak.
Görünenden Derine: Attila Marcel’de Anlamın Katmanları ve Düzanlamdan Alt Metne Sessizliğin Felsefi Yolculuğu. Bir filmin alt anlamlarını, sembollerini, ince işçiliklerini görebilmek için yalnızca “bilgi” değil, aynı zamanda törpülenmemiş, ince, duyarlı bir estetik algı gerekir. Bu aslında hem bir göz terbiyesi hem de bir zihin pratiğidir.
Günümüzün hız çağında her şeyi hızlı tüketiyoruz. Estetik algıysa yavaşlamayı ister. Film izlerken, sahnelerin ritmini, renklerin yerleşimini, kamera hareketlerini sindire sindire gözlemlemek gerekir. Estetik algı sadece “görmek” değil, “hissetmek”tir. Bir filmde rahatsızlık, huzur, merak veya boşluk hissettiğinde, kendine sor: “Neden böyle hissettim?” O duygu seni alt anlamlara götürür. Çünkü yönetmen çoğu kez bu duyguyu yaratmak için sembolleri, renkleri, ritimleri seçmiştir. İnce estetik algı, hem merak ve sezgiyle bakmayı, hem de felsefi/eleştirel okuma alışkanlığı geliştirmeyi gerektirir. Düzanlam (denotation) filmin yüzeyde bize gösterdiği şeydir: Karakterler, mekân, olaylar, sesler, kamera açısı, dekor, diyalog, müzik gibi ögeler ilk bakışta “olanı olduğu gibi” gösterir. Örn: Attila Marcel’de Paul’un piyano başında oturup çalması “bir adam piyano çalıyor.” şeklinde yorumlanabilir. Alt Anlam ise (connotation) bu yüzeyin altındaki kültürel, psikolojik, toplumsal çağrışımlardan oluşur. Yönetmen, görüntüye ikinci (hatta üçüncü) katman anlamlar yükler. Örn: Paul’un piyano çalması onun konuşamayan bir birey olarak “kendini ifade ediş” biçimidir. Müzik ise bastırılmış sesidir. Görüntüleri sadece “ne anlatıyor?” diye değil, “benim dünyamda nasıl yankılanıyor?” diye okuruz. Yani film ile izleyici arasında sürekli bir anlam alışverişi vardır.
Derrida bakışı ise düzanlam altanlam ilişkisini sabit görmez; anlam sürekli ertelenir, farklılaşır. Bir sahne birden çok alt anlam taşır ve kesin bir “mesaj” yoktur. Lacan gözüyle alt anlam çoğu kez bastırılmış arzuların ya da travmaların göstergesidir. Filmin alt metni, aslında bilinçdışının sahneye çıkışı olabilir.
Propp’un Masal İşlevleri ile Atilla Marcel’i okursak
Filmin ana karakteri Paul, çocukluğunda travmatik bir kayıp yaşamış, konuşamayan, “suskun kahraman” tipinde biri. Onun hikâyesini Propp’un işlevlerine oturtursak:
Yasak / Eksiklik Paul’un konuşamaması, travmanın bastırılması.
Kötülük / Zarar Anne-babasının ölümü (arka plandaki felaket). Bu, masallardaki “kötülük” işlevini görür.
Görev / Arayış Paul’un içsel yolculuğudur ve kendi sesini bulmak diye okunabilir. Yardımcı Komşu Madame Proust, Masallardaki “büyücü/rehber” işlevindedir. Ona şifalı içecekler, müzik ve hatırlama teknikleriyle yol gösterir.
Sınavlar / Denemeler hatıralara geri dönüş, travmalarla yüzleşme, bastırılan anıların açığa çıkmasıdır.
Ödül / Mutlu Son Paul’un sonunda konuşmaya başlaması, kendi müziğini özgürce çalabilmesi. Yani masaldaki “kahramanın eve dönüşü” işlevidir.
Bu okuma bize şunu gösterir: Film aslında modern bir “masal” gibi kurgulanmış. Kahraman, eksiklikten (dilsizlik) doluluğa (sesini bulma) doğru ilerler.
Barthes’ın Göstergebilimi ile Atilla Marcel’i okursak
Düzanlam (Denotation) : Renkli ve abartılı kostümler, piyano ve müzik sahneleri, Madame Proust’un bitkilerle dolu evi.
Yan Anlam (Connotation) Kostümler: Teyzelerin abartılı kıyafetleri bastırılmış hayatın yapay düzenini, konformizmi sembolize eder ve piyano Paul’un tek ifade aracıdır. Bastırılmış sesi müzikle dışa vurur. Madame Proust’un evi “Doğa ve hafıza” mekânı bilinçdışının temsilidir. Mitos (Myth) Film, Batı toplumunda “sessizce itaat” ile “özgürleşme kendini ifade etme” arasındaki mitik karşıtlığı işler. Paul’un konuşmaya başlaması, bireyin toplumsal baskılardan kurtulup özgün benliğini bulmasının mitik anlatısıdır. Madame Proust figürü modern masallardaki “iyi cadı” mitinin çağdaş versiyonudur.
Yani Propp’la bakınca, Film klasik bir masal iskeletine dönüşür. Kahraman, yardımcının rehberliğiyle eksikliğini giderir. Barthes’la bakınca film, sembollerle “sessizlik/ifade, baskı/özgürlük” mitlerini işlediğini görürüz.
@detaycilarkulubu - Selçuk Tuna
Yorumlar
Yorum Gönder